Tłumacz przysięgły tekstów

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

  • A -  A- (przed samogł. AN-) w złożeniach: nie-; bez-; przeczenie; brak; zob. ab-; ad-. Etym. - gr. a-, an- 'jw.'
  • a bas - à bas! fr., precz (z kim, z czymś)
  • a bon entendeur salut - à bon entendeur salut fr., kto zrozumiał, niech korzysta; mądrej głowie dość dwie słowie; por. dictum sapienti sat est
  • a bon marche - à bon marché fr., tanio
  • a capite - a capite zob. akapit.a capite ad calcem łac., od głowy do obuwia; od stóp do głów; w całości, całkiem
  • a cappella - a cappella [wym. ..kap...] (utwór chóralny) bez akompaniamentu, bez towarzyszenia instrumentów. Etym. - wł. 'na sposób kościelny'; cappella 'kaplica'
  • a cat may look at the king - a cat may look at (a. on) the king ang., i kotu wolno patrzeć na króla; nawet najnędzniejszy z poddanych ma pewne minimum uprawnień
  • a change came oer the spirit of my dream - a change came o'er the spirit of my dream ang., tu zaszła zmiana w scenach mojego widzenia. Etym. - z Byrona (The Dream), 1816; wolny przekład Adama Mickiewicza
  • a cheval - à cheval fr., dosł. 'konno'; wojsk. (kolumna żołnierzy maszerująca) po obu stronach drogi a. rzeki; (w rulecie - stawka umieszczona) na linii dzielącej sąsiadujące ze sobą numery
  • a conto - a conto wł., [wym. a konto] na poczet, na rachunek należności
  • a contrario - a contrario łac., przeciwnie
  • a Daniel come to judgement - a Daniel come to judgement! ang., Daniel przyszedł nas rozsądzić!; zob. Daniel. Etym. - z Szekspira (Kupiec wenecki, 4, 1); Szajlok o Porcji
  • a Deucalione - a Deucalione łac., od czasów Deukaliona, od czasów potopu; por. post diluvium; Iove nondum barbato; consule Planco. Etym. - z Luciliusa (Satyry, 6, 284) ok. 123 p.n
  • a deux - à deux fr., [wym. a dö:] we dwoje, sam na sam
  • a discretion - à discretion fr., [wym. a diskresja] dowolnie, do własnego uznania; por. dyskrecjonalny
  • A Farewell to Arms - (A) Farewell to Arms ang., Pożegnanie z bronią. Etym. - tytuł powieści (1929) pisarza amer. Ernesta Hemingwaya (1898-1961), której tematem jest tragedia i
  • a fonds perdus - à fonds perdus fr., na straty, na przepadłe; (wypłata) bez widoków na odzyskanie pieniędzy a. otrzymanie innego ekwiwalentu
  • a fortiori - a fortiori łac., tym bardziej, tym słuszniej, tym niewątpliwiej, z tym mocniejszą racją
  • a fresco - a fresco wł. [wym. a fresko] (dosł. na świeżym); technika malarstwa ściennego na świeżym, jeszcze wilgotnym tynku (por. fresk; al secco)
  • a fructibus eorum cognoscetis eos - a fructibus eorum cognoscetis eos łac., z owoców ich poznacie je. Etym. - z Wulgaty (Ew. wg Mat., 7, 15 i 20)
  • a giorno - a giorno wł., [wym. a dżorno], (oświetlony) jak w dzień
  • a gogo - à gogo fr., pod dostatkiem, w bród, w obfitości, do woli
  • a horse a horse my kingdom for a horse - a horse! a horse! my kingdom for a horse! ang., konia! konia! moje królestwo za konia! Etym. - z Szekspira (Ryszard III, 5, 4)
  • a huis clos - à huis clos fr., [wym. a üi klo] przy drzwiach zamkniętych, bez wstępu dla publiczności
  • a jour - à jour fr., [wym. a żu:r] (księgowość, statystyka itp., prowadzone) na bieżąco, na dzień bieżący, bez zaległości
  • a la - à la na sposób, w rodzaju (w zwrotach wziętych z jęz. fr.). Etym. - fr. skrót od à la mode, à la maniere 'na sposób'
  • a la bonne heure - à la bonne heure! fr., okrzyk, wyrażający zadowolenie, aprobatę, chętne przyzwolenie.à la derobée fr., ukradkiem, po kryjomu.à la carte fr., [wym. alakart] dosł. wg karty; (do
  • a la fourchette - (déjeuner) à la fourchette [wym. ... furszet] śniadanie, na które podano zimne mięsa a. wędliny. Etym. - fr. 'jw.'; fourchette 'widelec' ze zdrobn. od fourche
  • a la grecque - à la grecque fr., dosł. 'po grecku', (potrawa) gotowana w oliwie z ziołami i sokiem cytrynowym a. z octem
  • a la guerre comme a la guerre - à la guerre comme à la guerre fr., na wojnie, jak na wojnie; trzeba się dostosować nawet do przykrych okoliczności.à la jardinière fr., (zupa) jarzynowa; (mięso) garnirowane
  • A la recherche du temps perdu - À la recherche du temps perdu fr., W poszukiwaniu straconego czasu (tł. Boya-Żeleńskiego). Etym. - ogólny tytuł wielotomowego cyklu powieściowego (1913-27) pisarza
  • a la sauvette - à la sauvette fr., pospiesznie; potajemnie, ukradkiem
  • a letuve - à l'étuvé fr., (potrawa duszona a. gotowana) na parze
  • a limine - a limine łac., dosł. od progu; od razu, z miejsca, bez dyskusji (odrzucić).à l'improviste fr., [a lęprowist] niespodzianie, znienacka.a linea łac., od (początku) linijki, od
  • a livre ouvert - à livre ouvert fr., (wyłożyć treść zaraz) po otwarciu książki (obcego pisarza, klasyka); bez przygotowania; por. ad aperturam libri
  • a łarczik prosto otkrywałsja - a łarczik prosto otkrywałsja ros., a skrzynka otwierała się jak najzwyczajniej (tł. St. Kaczkowskiego); łatwo się było domyślić, nie trzeba się było mądrzyć. Etym. -&
  • a mensa et toro - a mensa et toro łac., od stołu i łoża; zob. separatio
  • A Midsummer Nights Dream - (A) Midsummer Night's Dream ang., Sen nocy letniej. Etym. - tytuł komedii (ok. 1595 r.; wystaw. pol. 1872) Szekspira
  • A noir E blanc I rouge U vert O bleu voyelles - A noir, E blanc, I rouge, U vert, O bleu, voyelles fr., samogłoski: A czarne, E białe, I czerwone, U zielone, O niebieskie. Etym. - z sonetu Voyelles ("
  • a outrance - à outrance fr., do ostateczności, do ostatka
  • a part - à part fr., [wym. a pa:r] oddzielnie, osobno; na bok; na uboczu; z wyjątkiem, oprócz
  • a planta pedis usque ad verticem eius - a planta pedis usque ad verticem eius łac., od podeszwy stopy do głowy jego; od stóp do głów. Etym. - z Wulgaty (Hiob, 2, 7); por. Izajasz, 1, 6
  • a poem should not mean but be - a poem should not mean, but be ang., wiersz nie powinien znaczyć, ale być. Etym. - z Archibalda MacLeisha (Streets in the Moon. Ars poetica), 1926 r
  • a point - à point fr., w odpowiednim (dobrym) momencie; (mięso) nie nazbyt dosmażone (dopieczone)
  • a posse ad esse - a posse ad esse łac., od możliwości do rzeczywistości
  • a posteriori - a posteriori łac., dosł. z następstwa (log.); (poznanie) na podstawie doświadczenia, po doświadczeniu; na podstawie faktów; przez indukcję; dawn. (wnioskowanie) ze skutków o
  • a prima vista - a prima vista zob. a vista
  • a priori - a priori łac., dosł. z założenia, z racji log.; (poznanie) niezależnie od doświadczenia, przed doświadczeniem; intuicyjnie; przez dedukcję; dawn. (wnioskowanie) z przyczyn o
  • a propos - à propos fr., [wym. a propo] (powiedzieć co) przy sposobności, w związku z (tym) tematem, notabene; w samą porę, odpowiednio
  • a propos de bottes - à propos de bottes fr., (mówić) dosł. na temat butów; bez związku z tematem, nie na temat; por. dywagacja. Etym. - komediopisarz fr. Jean François Regnard (1655
  • a rebours - à (a. au) rebours fr., na opak, na wspak, na odwrót; wstecz
  • a ruse ruse et demi - à rusé, rusé et demi fr., na (przechytrzenie) spryciarza (trzeba) półtora spryciarza
  • a sczastie było tak wozmożno tak blizko - a sczastie było tak wozmożno, tak blizko! ros., a szczęście było tak dostępne, tak blisko! Etym. - z Puszkina (Eugeniusz Oniegin 6, 47), 1833 r
  • A Sentimental Journey - (A) Sentimental Journey ang., Podróż sentymentalna. Etym. - skrót tytułu (pełny tytuł: A Sentimental Journey through France and Italy) dzieła (1768) pisarza ang
  • a sous - à sous fr., automat, maszyna automatyczna, której mechanizm uruchamia się przez wrzucenie w otwór monety; niektóre z tych automatów dają, po wrzuceniu stawki, pewną szansę
  • A Streetcar Named Desire - (A) Streetcar Named Desire ang., Tramwaj zwany pożądaniem. Etym. - tytuł sztuki (1947) pisarza amer. Tennessee Williamsa (1911-83), dziejącej się we fr. dzielnicy
  • a sudji kto - a sudji kto? ros., a kimż są ci sędziowie? (por. quis custodiet ipsos custodes?). Etym. - z Gribojedowa (Mądremu biada, 2, 5); słowa Czackiego
  • a tale of the times of old - a tale of the times of old! ang., opowieść z dawnych czasów! Etym. - Jamesa Macphersona (Pieśni Osjana), 1760-63 r.; u Aleksandra Puszkina (Rusłan i Ludmiła), 1820
  • a tergo - a tergo łac., od tyłu; (indeks a. t.) ułożony w porządku alfabetycznym nie pierwszych, ale ostatnich liter wyrazów (np. a, ba, baba, nadbaba... wzwyż, czyż, krzyż, na krzyż)
  • a thing of beauty is a joy for ever - a thing of beauty is a joy for ever ang., rzecz piękna jest radością wieczną. Etym. - z Johna Keatsa (Endymion, 1), 1818 r
  • a tort et a travers - à tort et à travers fr., na oślep, nieopatrznie, niebacznie.à tout prix fr., za wszelką cenę; por. coûte que coûte.à tout seigneur tout honneur fr., każdemu podług zasługi; por
  • a vinculo matrimonii - a vinculo matrimonii łac., prawn., dosł. (uwolnienie) z więzi małżeńskiej; unieważnienie małżeństwa z powodu pokrewieństwa, bigamii itp
  • a vista - a vista wł., (wykonanie utworu z nut) bez przygotowania; (a) prima vista; por. ad aperturam libri
  • a Waska słuszajet da jest - a Was'ka słuszajet da jest ros., a Maciek słucha i żre (tł. Stanisława Kaczkowskiego). Etym. - z Kryłowa (Kot i kucharz)
  • a wy druzja kak ni sadities wsjo w muzykanty nie godities - a wy, druzja, kak ni sadities', wsjo w muzykanty nie godities' ros., a wy, przyjaciele, jakkolwiek siadacie, na muzykantów się nie zdacie. Etym. - z bajki Kwartet
  • AB -  AB- w złożeniach: od-; (ruch) od (czegoś); oddzielenie (się); nieobecność; różnica. Etym. - łac. ab 'od'; por. antabus
  • ab equis ad asinos - ab equis ad asinos łac., z koni na osły; z deszczu pod rynnę
  • ab hinc - ab hinc łac., od zaraz; od tego miejsca.ab hodierno łac., od dziś.ab hoc et ab hac łac., o tym i owym; tak i siak; trzy po trzy
  • ab illo tempore - ab illo tempore łac., od tej pory.ab intestato łac., prawn. (dziedziczenie) bez testamentu, ustawowe.ab initio łac., od początku.ab incunabulis łac., od kolebki, od dzieciństwa
  • ab Iove principium - ab Iove principium łac., początek od Jowisza, tj. (zaczynać) od sprawy a. osoby najważniejszej. Etym. - z Wergiliusza (Eklogi, 3, 60)
  • ab irato - ab irato łac., w gniewie, w afekcie
  • ab ovo - ab ovo od samego początku, od Adama i Ewy. Etym. - łac. 'od jaja.' Horacy (Sztuka poetycka, 147), sławi Homera, że nie rozpoczął Iliady "od jaja" Ledy, z
  • ab uno disce omnes - ab uno disce omnes (właśc. crimine ab uno...) łac., po tym jednym (przykładzie ich łajdactwa) sądź ich wszystkich. Etym. - z Wergiliusza (Eneida, 2, 65); słowa
  • ab urbe condita - ab urbe condita (a. anno urbis conditae) łac., od (roku) założenia miasta. Etym. - tzn. Rzymu, czyli od początku ery rzymskiej, tj. roku 753 p.n.e. (tytuł historii
  • abakus -  abakus archit. kwadratowa płyta na głowicy kolumny, wspierająca arcHITRAW, Tabl. 27; mat. abak, prymitywne liczydło ręczne z kulkami przesuwanymi w wyżłobieniach (w staroż
  • abandon -  abandon prawn. zgłoszone po wypadku zrzeczenie się przez ubezpieczonego własności ubezpieczonej (statku a. ładunku) na rzecz zakładu ubezpieczeń. Etym. - gr
  • abbe -  abbé francuski opat, fr. ksiądz. Etym. - fr. 'opat; ksiądz' z późn.łac. abbas, zob. opactwo
  • abbozzo -  abbozzo, abozzo wł. 'szkic', plast. szkicowy zarys dzieła sztuki, pierwszy, przybliżony, pobieżny zarys obrazu na płótnie, z grubsza obrobiony przez rzeźbiarza blok kamienia
  • ABC -  ABC skrót terminu: atomowe, biologiczne i chemiczne (środki bojowe). Etym. - zob. atom; biologia; chemia
  • abderyta -  abderyta gupiec, kiep, tępak, kołtun; por. beocki. Etym. - gr. abdēritēs 'mieszkaniec Abdery (miasta portowego w Tracji)'; jej mieszkańcy (mimo że była
  • abditorium -  abditorium Kośc rz.kat. skrzynia na relikwie. Etym. - późn.łac. od łac. abdere 'ukrywać; chować'
  • abdominalny -  abdominalny brzuszny. Etym. - łac. abdomen dpn. abdominis 'brzuch'
  • abdykacja -  abdykacja zrzeczenie się tronu, rezygnacja z władzy monarszej. Etym. - łac. abdicatio 'wypędzenie, złożenie urzędu, dymisja' od abdicare 'wypędzić; wyzuć
  • Abenteuerroman -  Abenteuerroman powieść przygodowa (np. W pustyni i w puszczy H. Sienkiewicza); fr. roman d'aventure. Etym. - nm. 'jw.'; Abenteuer 'przygoda'; Roman 'powieść'
  • Aberdeen terrier -  Aberdeen terrier ang., terier szkocki o krótkich nogach, sztywnej i długiej sierści, potężnych szczękach i dużej głowie z małymi sterczącymi uszami. Etym. - 
  • aberracja -  aberracja zboczenie, odchylenie; nienormalność (umysłu); wada soczewki, obiektywu, zniekształcająca a. zacierająca obraz; pozorne odchylenie położenia gwiazd wskutek ruchu
  • abiit ad plures - abiit ad plures łac., przyłączył się do większości (tj. umarł). Etym. - z Petroniusza (Uczta Trymalchiona, 42, 5)
  • abiogeneza -  abiogeneza biol. samorództwo. abiogenny samorodny. abiotyczny ekol. nieożywiony. Etym. - zob. a-; bio-; geneza
  • abisalny -  abisalny, abysalny, denny, dotyczący głębin oceanu (poniżej 1000 m); (por. bentos; litoral; nerytyczny; pelagial). Etym. - śrdw.łac. abyssalis 'bezdenny' z gr
  • abiturient -  abiturient uczeń kończący szkołę średnią; maturzysta. Etym. - śrdw.łac. abituriens dpn. abiturientis 'mający odejść' z łac. abitus 'odjazd, oddalenie się'
  • abiudykacja -  abiudykacja prawn. decyzja sąd. odmawiająca przyznania praw własności. abiuracja publiczne wyparcie się swoich dotychczasowych zapatrywań. Etym. - zob
  • ablacja -  ablacja geol. (deszczowa) zmywanie przez deszcze powierzchniowej warstwy zwietrzeliny a. gleby; por. erozja; geol. (lodowcowa) topnienie lodowców wskutek działania energii
  • ablegier -  ablegier ogrod. odkład; por. aplegier(ek). Etym. - nm. Ableger 'jw.' od ablegen 'złożyć; zdjąć'; ab- 'od-'; legen 'kłaść'
  • ablucja -  ablucja obmycie, polewanie; Kośc. rz.kat. obmycie rytualne palców, kielicha przed mszą, podczas niej, po komunii itp.; (w l.mn.) żart. (u)mycie się. Etym. - 
  • abnegacja -  abnegacja wyrzeczenie się; zaniedbanie się. abnegat człowiek nie dbający o korzyści, wygody, przyjemności, powierzchowność; flejtuch, niechluj, brudas. Etym. 
  • abolicja -  abolicja nakaz niewszczynania a. umorzenia postępowania karnego w stos. do pewnych kategorii przestępstw a. przestępców; por. amnestia. abolicjonizm ruch społ
  • abominacja -  abominacja obrzydzenie, wstręt, odraza. Etym. - późn.łac. abominatio 'jw.' od abominari 'odżegnywać się od czegoś jako od złej wróżby; nie cierpieć'; zob. ab
  • abonament -  abonament przedpłata, opłata z góry za abonowanie, otrzymywanie czegoś (np. książek w czytelni, bibliotece) a. użytkowanie czegoś (np. telefonu, RTV, środków komunikacji
  • abonowanie -  abonowanie zob. abonament
  • abordaż -  abordaż dawn. szczepienie swego okrętu z nieprzyjacielskim dla zdobycia go w walce wręcz. Etym. - fr. abordage 'jw.' od aborder 'zbliżyć się, zaczepić
  • abort -  abort poronienie; przerwanie ciąży; skrobanka. Etym. - łac. abortus 'płód przedwcześnie wydany, nieżywy' od aboriri 'zniknąć; poronić'; zob. ab-; oriri, zob
  • aborygeni -  aborygeni przest. ludność pierwotna, rdzenna; tuziemcy, tubylcy, krajowcy; autochtoni. Etym. - łac. aborigines 'pierwsi mieszkańcy, założyciele kraju' prawdop
  • Abraham -  Abraham (przenieść się na łono Abrahama) żart. umrzeć. Etym. - z Biblii (Ew. wg Łuk., 16, 22) o Łazarzu; hebr. Abraham 'imię (etymologii niepewnej)'
  • abrakadabra -  abrakadabra bezsensowna gmatwanina, plątanina; zawiłe brednie. Etym. - późn.łac. zaklęcie, formuła, umieszczana również na amuletach, której przypisywano moc
  • abrazja -  abrazja niszczące działanie fal i przypływów na wybrzeże; por. erozja. Etym. - śrdw.łac. abrasio 'odskrobywanie' z łac. abradere 'odskrobać'; zob. ab-; radere
  • abrazo - abrazo uścisk, objęcie, przyjęta w Ameryce Łac. forma witania się (mężczyzn). Etym. - hiszp. 'uścisk, objęcie'; a- zob. ad-; brazo, zob. bracero
  • abrewiacja -  abrewiacja przest. skrót wyrazu w piśmie. abrewiatury system skrótów używanych w grafice staroż. i śrdw.; muz. skróty notacyjne w nutach. Etym. - śrdw
  • abrogacja -  abrogacja odwołanie, zniesienie, uchylenie ustawy, przepisu prawnego, wyroku. Etym. - łac. abrogatio 'odwołanie' z abrogare 'znieść, odwołać (ustawę)'; zob
  • absces -  absces ropień, wrzód. Etym. - łac. abscessus 'ustępujący, odchodzący; jw.' od abscedere 'odstępować, uchodzić (również o "humorach", które uchodzą
  • absencja -  absencja nieobecność, zwł. w miejscu pracy (usprawiedliwiona a. nie). absentować się być nieobecnym; uchylać się od czego.absens carens łac., nieobecny traci, jest
  • absit omen - absit omen łac., oby nie w złą godzinę, na psa urok; por. mala avi
  • absolucja -  absolucja rozgrzeszenie, odpuszczenie grzechów (w czasie spowiedzi); zdjęcie kar kośc.; udzielenie odpustu zupełnego umierającemu. absolutne zero, zero bezwzględne, fiz
  • absolutum dominium - absolutum dominium łac., dosł. nieograniczona władza; określenie, którym szlachta piętnowała dążenie królów do wzmocnienia władzy monarszej w Polsce XVI-XVIII w
  • absolwent -  absolwent ten, kto ukończył szkołę, kurs, uczelnię; por. absolutorium. Etym. - łac. absolvens dpn. absolventis p.pr. od absolvere, zob. absolucja
  • absorbent -  absorbent pochłaniacz, substancja absorbująca. absorbować chem., fiz. pochłaniać, wiązać chemicznie; zajmować, interesować, pochłaniać uwagę, zaprzątać czas. 
  • absque nota - absque nota łac., bibl. (książki) bez oznaczenia (roku i miejsca wydania)
  • abstrahować -  abstrahować pomijać pewne cechy, sprawy na rzecz innych, nie uwzględniać czego. abstrakcjonizm tendencja w plastyce XX w. przeciwna przedstawianiu rzeczy i ludzi
  • abstrakt -  abstrakt (w informatyce) streszczenie dokumentu; filoz. powszechnik, abstrakcja. Etym. - ang. abstract 'streszczenie; abstrakcja' z łac. abstractio
  • abstynent -  abstynent człowiek wstrzemięźliwy, powstrzymujący się od czegoś, zwł. od picia alkoholu, palenia tytoniu; zwolennik abstynencji, wstrzemięźliwości. Etym. - 
  • absurd -  absurd niedorzeczność, nonsens, bzdura; lit., filoz. termin określający absurdalność a. bezcelowość kondycji ludzkiej z egzystencjalnego punktu widzenia i w związku z
  • absyda -  apsyda, absyda, półkolista a. wieloboczna część bazyliki, kościoła, zwykle zawierająca ołtarz gł., najczęściej zamykająca prezbiterium; (linia apsyd) astr. prosta łącząca 2
  • absynt -  absynt nalewka spirytusowa na ziołach aromatycznych, piołunówka. Etym. - fr. absinthe 'piołun; absynt' z gr. apsinthion 'piołun'
  • abulia -  abulia psych. chorobliwy brak a. niedostatek woli, niemożność podejmowania decyzji i urzeczywistnienia zamierzeń. Etym. - gr. aboulía 'niestanowczość'; zob. a
  • abusus non tollit usum - abusus non tollit usum łac., nadużycie nie niweczy prawa do właściwego użycia
  • accipis ut taceas - accipis, ut taceas łac., płacą ci za to, abyś milczał. Etym. - z Marcjalista (Epigramy, 1, 95)
  • accipite et comedite hoc est corpus meum - (accipite et comedite), hoc est corpus meum łac., (bierzcie i jedzcie), to jest ciało moje. Etym. - Wulgata (Ew. wg Mat., 26, 26); Jezus do uczniów w czasie
  • accommodation payment - accommodation payment ang., dosł. 'zapłata grzecznościowa', umyślne zawyżenie rachunku o sumę, którą przedstawiciel (agent, reprezentant) odbiorcy towaru chowa sobie do kieszeni
  • accusare nemo se debet - accusare nemo se debet łac., nikt nie musi oskarżać siebie samego
  • accusativus -  accusativus łac., gram. biernikaccusativus tromtadraticus łac. makaroniczna, gram., żart. biernik tromtadracki, użyty błędnie zamiast poprawnego dopełniacza (np
  • acedia -  acedia teol. (duchowa) apatia i obojętność; lenistwo zapowiadające degrengoladę. Etym. - gr. akēdía, akedeía, 'beztroska'; zob. a-; kēdos 'troska'
  • acetylen -  acetylen etyn, gaz bezbarwny, palny, otrzymywany przez działanie wody na karbid, ważny surowiec przemysłu chem. (kauczuk syntet.), służy do spawania metali, niekiedy
  • ach mein lieber Augustin -  ach, mein lieber Augustin zob. o du, lieber Augustin
  • Achates -  Achates zob. fidus Achates
  • achats dinitie - achats d'initié fr., bezprawne operacje giełdowe osób mających dostęp do poufnych informacji dzięki "przeciekom" a. uprawianemu zawodowi; ang. insider trading; por
  • acheiropita -  acheiropita, acheiropoieta plast. w sztuce chrześc. - obraz z wyobrażeniem głowy Chrystusa, zazw. późnobizantyjski, uważany późn. za powstały w sposób cudowny; zob
  • Acheronta movebo -  Acheronta movebo zob. flectere si nequeo
  • Achillesowa pięta -  Achillesowa pięta - czyjaś słaba strona. Achillesa ścięgno - anat. końcowe ścięgno mięśnia trójgłowego łydki, mające przyczep na guzie piętowym. Etym. - 
  • Achitofel -  Achitofel zdradliwy doradca, wiarołomny przyjaciel. Etym. - por. Biblia (2. Sam., 17, 15-23); A. był doradcą króla Dawida, przyłączył się jednak do jego
  • achondroplazja -  achondroplazja, chondrodystrofia płodowa, najczęstsza przyczyna karłowatości, dziedziczna wada rozwojowa polegająca na braku komórek chrząstkowych długich kości kończyn
  • achromatyczny -  achromatyczny opt. (układ) nie dający rozszczepienia na barwy widma, bezbarwny. Etym. - gr. achrōmatos 'bezbarwny'; zob. a-; chrom
  • achtel -  achtel dawn. ósma część beczki, miara cieczy i ciał sypkich; beczułka. Etym. - nm. Achtel 'ósma część' od ach '8'
  • achterpik -  achterpik, afterpik, skrajnik rufowy, żegl. wodoszczelna komora zderzeniowa na rufie statku; por. forpik. achtersztag, aftersztag, żegl. lina mocująca maszt, biegnąca
  • achtundachtzig Professoren Vaterland du bist verloren - achtundachtzig Professoren: Vaterland, du bist verloren nm., 88 profesorów, ojczyzno, jesteś zgubiona. Etym. - "Deutsche Rundschau" z 1901 r. o
  • acid rock - acid rock odmiana muzyki rozrywkowej o charakterze psychodelicznym. Etym. - ang. acid 'kwas'; zob. rock
  • acqua alta - acqua alta wł. dosł. 'wysoka woda', zwł. o częstych powodziach zatapiających historyczne śródmieście Wenecji
  • Acqua Tofana - Acqua Tofana wł., dosł. woda Tofany; śmiertelna trucizna. Etym. - Tofana, trucicielka neapolitańska (zm. 1730 r.), wynalazczyni trucizny bez barwy i zapachu, zwanej
  • acta est fabula - acta est fabula łac., sztuka jest odegrana, skończona; por. finita la commedia
  • acte gratuit -  acte gratuit zob. l'acte gratuit
  • actio libera in causa sed non in eventu - actio libera in causa sed non in eventu łac., dosł. działanie wolne w przyczynie, ale nie w chwili popełnienia czynu; prawn. umyślne wprawienie się w stan niepoczytalności a
  • action directe - action directe fr., polit., ekon. bezpośrednia (gwałtowna) interwencja
  • action painting - action painting [wym. äkszn pejnting] ang., dosł. 'malarstwo gestu' bezpośredni, instynktowny, agresywny gatunek malarstwa z lat 50. XX w., w którym "gest" - uderzenie
  • action replay - action replay [wym. äkszn riplej] bryt.ang., dosł. 'odtworzenie akcji', odtworzenie za pomocą magnetowidu najważniejszych momentów meczu a. in. zawodów sport. lub in. wydarzeń (
  • activite -  activité art. sztuka akcji, pochodzące z happeningu akcje o przebiegu zaplanowanym, akcje-zabawy, akcje-metafory, akcje-prowokacje pokrewne sztuce kontestacyjnej, modne na
  • acu rem tetigisti - acu rem tetigisti łac., dotknąłeś rzeczy igłą, tj. trafiłeś w sedno
  • AD -  A.D. zob. Anno Domini
  • AD -  AD- (a. A-) w złożeniach: do; przy; ruch ku czemu; dodatek, uzupełnienie; bliskość; początek działania. Etym. - łac. 'jw.'; ac- przed c, q; af- przed f; ag
  • ad absurdum - ad absurdum łac., (twierdzenie, rozumowanie doprowadzone) do niedorzeczności, do punktu, gdzie (jego) fałszywość staje się oczywista; por. reductio
  • ad acta - ad acta łac., [wym. ad akta] (sprawa odłożona) do akt, między sprawy załatwione, którymi dłużej zajmować się nie trzeba
  • ad aperturam libri - ad aperturam libri (a. aperto libro) łac., (wyłożyć treść zaraz) po otwarciu książki (obcego pisarza, klasyka); bez przygotowania (por. à livre ouvert; a vista; ex promptu; ex
  • ad audiendum verbum - ad audiendum verbum łac., (dosł. dla usłyszenia słowa); (wezwanie) do wysłuchania reprymendy, admonicji, napomnienia
  • ad augusta per angusta - ad augusta per angusta łac., do wielkich (osiągnięć) przez wąskie (trudne, kręte dróżki); por. per aspera... Etym. - z Wiktora Hugo (Hernani, 4); hasło spiskowców
  • ad baculum -  ad baculum zob. argumentum
  • ad Calendas Graecas -  ad Calendas Graecas zob. ad Kalendas
  • ad captandum - ad captandum (vulgus) łac., dla przypodobania się pospólstwu, dla zabawienia tłumu (często o argumentach odwołujących się gł. do uczuć); por. captatio benevolentiae
  • ad crumenam -  ad crumenam zob. argumentum
  • ad deliberandum - ad deliberandum łac., do rozważenia, do rozpatrzenia
  • ad depositum - ad depositum łac., do przechowania, na przechowanie
  • ad eundem - ad eundem łac., (przyjąć na uniwersytet, do jakiejś instytucji, organizacji) na ten sam (stopień w hierarchii), z tą samą rangą, na to samo stanowisko, jakie nowo przyjęty
  • ad exemplum - ad exemplum łac., na przykład.ad fontes łac., (sięgać) do źródeł.ad finem łac., do końca.ad extremum łac., na koniec, na ostatek, wreszcie, ostatecznie
  • ad hoc - ad hoc łac., [wym. ...hok] doraźnie, specjalnie w tym celu, bez zamiaru szerszego, ogólniejszego zastosowania czy użytkowania
  • ad hominem -  ad hominem zob. argumentum
  • ad ignorantiam -  ad ignorantiam zob. argumentum
  • ad infinitum - ad infinitum łac., do nieskończoności; bez końca, bez granic
  • ad interim - ad interim łac. tymczasowy, chwilowy; (ważny a. funkcjonujący) tymczasowo
  • ad Kalendas Graecas - ad Kalendas Graecas nigdy; na święty nigdy (odłożyć coś). Etym. - łac. '(dosł. na greckie kalendy) nigdy', gdyż gr. kalendy nie istniały; wg Swetoniusza (Boski
  • ad leones - ad leones łac., lwom (rzucić na pożarcie)
  • ad lib - ad libitum (ad lib.) łac., w dowolnej ilości, bez ograniczeń; ile dusza zapragnie; muz., teatr. do zmiany a. opuszczenia, wg uznania wykonawcy, aktora
  • ad limina apostolorum - ad limina apostolorum łac., do progów apostolskich; (podróż sprawozdawcza biskupa; pot. wszelka pielgrzymka) do Rzymu
  • ad maiora natus sum - ad maiora natus sum łac., jestem stworzony do wyższych rzeczy (spraw). Etym. - św. Stanisław Kostka, 1566-7 r
  • ad maiorem Dei gloriam - ad maiorem Dei gloriam łac., na większą chwałę bożą. Etym. - dewiza twórcy zakonu jezuitów św. Ignacego Loyoli (1491-1556)
  • ad melius inquirendum - ad melius inquirendum łac., po bliższym, dokładniejszym zbadaniu
  • ad modum Minelli - ad modum Minelli łac., (bryki, zawierające dosłowne, ogłupiające uczniów, przekłady z klasyków gr. i rz.) na sposób Minelliego; por. pons asinorum. Etym. - od
  • ad multos annos - ad multos annos łac., (życzenie) wielu lat życia.ad nauseam łac. (aż) do mdłości, do obrzydzenia; por. usque ad nauseam
  • ad oculos - ad oculos łac., [wym. ok...] naocznie
  • ad patres - ad patres łac., (dosł. do ojców) na tamten świat; na łono Abrahama.ad publicandam łac., do opublikowania, obwieszczenia.ad referendum łac., do zreferowania, do zdania sprawy.ad
  • ad spectatores - ad spectatores łac., teatr. do widzów, a nie do współaktorów skierowane słowa (wskazówka reżysera)
  • ad unguem - ad unguem (factus) łac., dosł. do paznokcia; precyzyjnie, skrupulatnie, starannie (wykonany).ad valorem łac., wg wartości (np. oclić). ad usum Delphini zob. in usum Delphini
  • ad vocem - ad vocem łac., co się tyczy; w sprawie
  • adagium -  adagium łac., dawn. przysłowie
  • Adam -  Adam 1. zwł. w wyrażeniu: stary (praojciec) Adam - natura ludzka nie dająca się zmienić, ani poprawić. 2. o meblach w późnym XVIII-wiecznym stylu ang. przypominającym
  • adamici -  adamici nazwa różnych sekt (w płn. Afryce w II w., w Austrii i na Węgrzech w XIII w., w Sabaudii w XIV w., w Czechach i na Morawach od XV aż do XIX w.) pragnących powrotu do
  • adaptacja -  adaptacja przekształcenie, przeróbka, przystosowanie do innego użytku; biol. przystosowanie organizmów w ciągu ich rozwoju ewolucyjnego do zmienionych warunków środowiska
  • adat -  adat tradycyjne prawo jakigoś regionu zamieszkanego przez muzułmanów; prawo zwyczajowe, tradycyjny, niepisany kodeks regulujący stosunki społ., ekon. i polit. między
  • addenda -  addenda przypisy, dodatki, załączniki. Etym. - łac. l.mn. r.nij. od addendus, gerundivum od addere 'dodawać'
  • addio -  addio bądź zdrów, do widzenia, żegnaj(cie). Etym. - wł. 'jw.' od a Dio 'z Bogiem'; a, zob. ad-; Dio 'Bóg' z łac. deus, zob. deizm
  • Addisona choroba -  Addisona choroba med. cisawica, przewlekła niewydolność nadnerczy. Etym. - od nazwiska Thomasa Addisona (1739-1860), lekarza ang., który opisał tę chorobę w
  • addytywny -  addytywny będący wynikiem sumowania składników, sumą ich treści; por. leksykalizacja. Etym. - późn.łac. additivus 'dodający' z łac. additus p.p. od addere
  • adekwatny -  adekwatny odpowiedni, zgodny, przystosowany, ściśle dopasowany. Etym. - łac. addaequatus p.p. od adaequare 'zrównać'; zob. ad-; aequare 'równać' od aequus
  • adept -  adept początkujący, praktykant (w nauce, sztuce, zawodzie); wyznawca (sekty), zwolennik (doktryny, kierunku filoz., partii); wtajemniczony. Etym. - śrdw.łac
  • adermina -  adermina zob. pirydoksyna. Etym. - zob. a-; -derma
  • adherent -  adherent zwolennik, stronnik, poplecznik. adhezja przyleganie, przyczepność. adhezyjny proces - prawn. powództwo cywilne w procesie karnym. adhezyjna umowa
  • adhortacja -  adhortacja przest. upomnienie, zachęta. Etym. - łac. adhortatio 'jw.' od adhortari 'napominać, zachęcać'; zob. ad-; hortari 'jp.'
  • adhuc sub iudice lis est - (grammatici certant, et) adhuc sub iudice lis est łac., (gramatycy wiodą z sobą spór, i) rzecz jest dotąd nie rozstrzygnięta; nauka nie wypowiedziała się jeszcze ostatecznie na
  • adiabatyczny -  adiabatyczny fiz. odbywający się bez wymiany ciepła z otoczeniem. Etym. - gr. adiábatos 'nie do przebycia'; zob. a-; diábatos 'do przebycia' od diabaínein
  • adiafora -  adiafora filoz. rzecz, sprawa moralnie obojętna, ani dobra, ani zła; rytuał, ceremoniał relig., będący sprawą indywidualnego sumienia, jako ani zakazany, ani nakazany przez
  • adidasy -  adidasy (młodzieżowe) obuwie sportowe. Etym. - od nazwy handl. Adidas
  • adideacja -  adideacja językozn. wykładnia znaczenia wyrazu przez skojarzenie z innym podobnym; zjawisko wtórnego zaliczania pewnych słów do obcej im rodziny wyrazowej bez zmiany ich
  • adiectivum -  adiectivum łac., gram. przymiotnik
  • adieu - adieu [wym. adiö:] przest. bądź zdrów; żegnaj(cie). Etym. - fr. 'jw.'; a- z à 'do', zob. ad-; Dieu 'Bóg' z łac. deus, zob. deizm
  • adiudykacja -  adiudykacja prawn. decyzja sąd. przyznająca prawo własności. Etym. - późn.łac. adiudicatio 'jw.' od adiudicare 'przysądzać'; zob. ad-; judykatura
  • adiunkt -  adiunkt najwyższy stopień pomocniczego pracownika naukowego (wyższy od starszego asystenta), posiadającego już tytuł doktora; tytuł służbowy w niektórych zawodach (jak
  • adiustować -  adiustować przygotować tekst do druku pod względem ortograficznym, interpunkcyjnym, stylistycznym i graficznym, dokonać adiustacji. Etym. - zob. ad-; justować
  • adiutant -  adiutant oficer ordynansowy, przydzielony do osobistej dyspozycji wyższego dowódcy; (a. przyboczny) przydzielony do osoby głowy państwa. Etym. - łac. adiutans
  • admass -  admass bryt. ang., intensywna, natarczywa reklama przez media masowe w celu pobudzania obrotów handlowych, wywierająca szkodliwy wpływ na kulturę społeczeństwa. Etym.&
  • administracja -  administracja ogół czynności zawiadywania, zarządzania; ogół organów zajmujących się zarządzaniem; zarząd, personel kierowniczy; (a. państwowa) wykonawcze władze państwowe
  • administratiwnyj wostorg - administratiwnyj wostorg ros., delektowanie się, upajanie się, napawanie się swoją władzą. Etym. - z Dostojewskiego (Biesy, cz. 1, 2, 4) 1871 r
  • admiracja -  admiracja podziw, uwielbienie, zachwyt. admirować przest. podziwiać, uwielbiać. Etym. - łac. admiratio 'podziw' od admirari 'podziwiać'; zob. ad-; mirari
  • admiralicja -  admiralicja władze naczelne (ministerstwo) marynarki woj., floty (np. w Anglii); gmach admiralicji; korpus admirałów, najwyższych oficerów marynarki woj. Etym. -&
  • admonicja -  admonicja przest. napomnienie, nagana, reprymenda. Etym. - łac. admonitio 'ostrzeżenie' od admonēre 'napominać; ostrzegać'; zob. ad-; monēre, zob. monit
  • admor -  admor tradycyjna nazwa używana przez chasydów na oznaczenie cadyka. Etym. - akronim hebr. wyrazów znaczących: 'nasz pan, nauczyciel i mistrz'
  • adnotacja -  adnotacja uwaga, dopisek, przypis, notatka; krótka informacja (np. bibliograficzna).ad notam łac., do wiadomości (przyjąć). Etym. - łac. adnotatio, annotatio
  • adonis -  adonis piękny, czarujący, urodziwy młodzieniec (por. Apollo); bot. miłek. Etym. - w mit. gr. imię młodzieńca (gr. Ádōnis), w którego urodzie zakochała się
  • adoptować -  adoptować uznać cudze dziecko za swoje, przysposobić, usynowić, dokonać adoptacji a. adopcji, przysposobienia. Etym. - łac. adop(ta)tio 'adop(ta)cja' z
  • adoracja -  adoracja cześć, uwielbienie, zachwyt; Kośc. rz.kat. latria; ceremonia oddawania czci boskiej. adorator wielbiciel. adorować. Etym. - łac. adoratio
  • adrenalina -  adrenalina hormon wydzielany przez rdzeń nadnerczy, przyspieszający i wzmacniający pracę serca, zwężający naczynia krwionośne. Etym. - zob. ad-; łac. renalis
  • adsorpcja -  adsorpcja powierzchniowe zagęszczanie się substancji na granicy dwu faz (np. stałej i gazowej). Etym. - zob. ad-; absorpcja
  • adverbium -  adverbium łac., gram. przysłówek
  • advocaat -  advocaat holenderski napój z brandy, jajek, cukru z wanilią i kawą. Etym. - hol. skr. od advocatenborrel; advocaat 'adwokat'; borrel 'napój'; od łagodzącego
  • advocatus diaboli - advocatus diaboli [wym. adwokatus] obrońca sprawy niesłusznej a. złej (niekiedy: pragnący zmusić stronników sprawy słusznej do zmobilizowania najlepszych argumentów). Etym.&
  • adwent -  adwent w liturgii kat. okres obejmujący cztery tygodnie przed świętem Bożego Narodzenia. adwentysta wyznawca Kościoła, głoszącego bliskie ponowne przyjście Chrystusa
  • adwersarz -  adwersarz dawn. przeciwnik. Etym. - łac. adversarius 'przeciwnik' od adverter 'obracać ku czemu; po-, przestrzegać'; zob. ad-; vertere, zob. wersja; por
  • adynata -  adynata w folklorze - motywy humorystyczne oparte na nonsensie i dlatego rozśmieszające (por. Miles gloriosus, Münchhausen, Schlaraffenland). Etym. - gr
  • adyton -  adyton miejsce w sanktuarium gr., do którego miały dostęp tylko osoby bezpośrednio związane z kultem; część świątyni gr., gdzie mieściła się wyrocznia. Etym. -&
  • aedicula - aedicula [wym. edikula], edykuł(a), staroż., archit. kapliczka z frontonem wspartym na kolumnach a. pilastrach; śrdw. model budowli. Etym. - łac. zdrobn. od aedes
  • aeger -  aeger łac., chory; na uniwersytetach bryt. - urlop chorobowy. aegrotat łac., dosł. 'jest chory', na uniwersytetach bryt. Etym. - zaświadczenie lekarskie
  • aegikranion - aegikranion [wym. egi...] plast. staroż. element dekoracyjny w kształcie koziej (a. baraniej) czaszki, zazw. na ołtarzach bóstw urodzaju; por. bukranion. Etym. - gr
  • aequam servare mentem - aequam servare mentem łac., (pamiętaj) zachowywać równowagę duchową (w trudnych sytuacjach). Etym. - wg Pieśni 2, 3, 1 Horacego
  • AER -  AER(O)- w złożeniach: powietrze; atmosfera; powietrzny; oddechowy; gaz; lotniczy. aerodynamika dział mechaniki obejmujący zagadnienia przepływu gazów i sił
  • aeracja -  aeracja techn. przewietrzanie, wentylacja pomieszczeń. aerozole układy koloidowe powstające przez rozproszenie ciał stałych a. cieczy w ośrodku gazowym (mgła, dym, pył)
  • aere perennius -  aere perennius zob. exegi monumentum
  • aetatis suae - aetatis suae (XVI) łac., w wieku lat (szesnastu)
  • afazja -  afazja med. upośledzenie a. utrata zdolności mówienia a. rozumienia mowy spowodowana uszkodzeniem niektórych okolic mózgu; por. agrafia. Etym. - gr. aphasía
  • afekt -  afekt psych. silne, lecz krótkotrwałe wzruszenie, uniesienie; emocje, uczucie wywołane radością, przestrachem, gniewem itp.; przest. uczucie, miłość, skłonność, sympatia.&
  • afelium -  afelium zob. aphelium
  • afera -  afera oszukańcze przedsięwzięcie, szalbierstwo, szwindel; brzydka sprawa, skandal; por. panama. aferzysta szalbierz, oszust szukający zysku w przedsięwzięciach
  • afereza -  afereza jęz. zanik jednej a. kilku głosek na początku wyrazu; por. synkopa. Etym. - późn.łac. aphaeresis 'jw.' z gr. aphaíresis 'dosł. zabranie; jw.' od
  • Affenpinscher -  Affenpinscher nm., 'małpi pinczer', znana od XVII w. rasa miniaturowych psów silnie zbudowanych, przypominających kształtem teriera, o małych, sterczących uszach, wypukłych
  • affidavit - affidavit [wym. äfidejwit] dobrowolne, urzędowe, pisemne oświadczenie pod przysięgą  Etym. - ang. 'jw.' ze śrdw.łac. 'on przysiągł' 3. os. l.poj. czasu przeszłego
  • affirmatim -  affirmatim łac., twierdząco
  • affirmative action - affirmative action amer.ang., dosł. 'akcja upewniająca', zespół praw amer. pochodzących z lat 60. XX w., mających ułatwić upośledzonym warstwom społ. (Murzynom, Latynosom
  • affluent society - affluent society ang. [wym. äfluent sesajety] socjol. społeczeństwo zamożne, zasobne, mające obfitość dóbr. Etym. - książka (1958 r.) Johna K. Galbraitha
  • affreux - affreux [wym. afrö] biały najemnik na żołdzie któregoś z państw afrykańskich. Etym. - fr. 'okropny, potworny; (ok. 1960) jw.' z aluzją do wyrazu africain
  • afgani -  afgani waluta afgańska (=100 pul). Etym. - afg. (pusztu) afghani 'afgański; jw.'
  • aficionado - aficionado [wym. afisjonado] entuzjastyczny zwolennik (zwł. jakiejś gałęzi sportu), miłośnik, amator (np. kinoman, meloman, bibliofil), adept, zapaleniec. Etym. - 
  • afiks -  afiks zrostek, słowotwórcza cząstka wyrazu, występująca przed rdzeniem (prefiks, przedrostek), po nim (sufiks, przyrostek) a. wewnątrz niego (infiks, wrostek). Etym.&
  • afiliacja -  afiliacja (w l.mn.) powiązania, związki przez pośrednie ogniwa; dawn. przyjęcie do rodziny, herbu, loży masońskiej; przyłączenie. Etym. - śrdw.łac. affiliatio
  • afirmacja -  afirmacja potwierdzenie, zgoda, uznanie, aprobata. afirmatywa przest. w głosowaniu: znak zgody, poparcia (biała gałka); por. negatywa. Etym. - łac
  • aflaston -  aflaston zob
  • afonia -  afonia med. brak głosu, utrata głosu. Etym. - gr. aphōnia 'niemota'; zob. a-; -fon(ia)
  • aforystyczny -  aforystyczny mający cechy aforyzmu. aforyzm zwięzłe zdanie, wyrażające myśl moralną, filoz. itp., maksyma, sentencja, "złota myśl" (por. gnoma; bon mot
  • afrikaans -  afrikaans język Burów, od 1925 r. urzędowy (obok ang.) język Republiki Płd. Afryki powstały na bazie dialektów hol. XVII w. Etym. - afrik. 'afrykański' z łac
  • Afrique noire -  Afrique noire zob. l'Afrique noire
  • afro -  afro ang., krzaczasto nastroszona fryzura z mocno skręconych włosów, pierw. wzorowana na uczesaniu pop. w niektórych okolicach Afryki.Afro-beat ang., forma muzyki popularnej
  • afrodyzjak -  aphrodisiacum, afrodyzjak, środek (roślina, lek itd.) pobudzający a. wzmagający popęd płciowy. Etym. - n.łac. z gr. aphrodisiakós 'kamień mający pobudzać
  • afront -  afront uchybienie, ubliżenie, zniewaga, obelga. Etym. - fr. affront 'jw.; hańba'; zob. ad-; łac. frons, zob. fronton
  • afrykata -  afrykata jęz. spółgłoska zwarto-szczelinowa, np. ć. Etym. - łac. affricatus, p.p. od affricare 'pocierać'
  • afryt -  afryt, efryt, ifryt w wierzeniach muzułm. okrutny demon, zły duch. Etym. - arab. ifrit 'jw.'
  • aftershave lotion - after-shave lotion [wym. szejw] ang., płyn po goleniu; zob. lotion
  • aga -  aga stopień oficerski w sułtańskiej Turcji; tytuł, godność (również relig.) u wschodnich mahometan. Etym. - tur. 'władca; pan; naczelnik (dawn. janczarów)'
  • agada -  (h)agada opowieść o wyjściu Żydów z Egiptu czytana w 1. i 2. wieczór święta Paschy; część Talmudu powstała w II-IV w., złożona z legend, przypowieści, alegorii i sentencji
  • agal -  agal zob. kufia
  • agamia -  agamia bezżeństwo; współżycie płciowe nie tworzące stałych par; por. mono-, poligamia. Etym. - gr. agamía 'celibat' od ágamos 'nieżonaty'; zob. a-; gámos, zob
  • agapant -  agapant bot. lilia afrykańska. agape gr., filoz. miłość niebiańska (przeciwstawiana ziemskiej, Erosowi); pierw. chrześc. wspólny posiłek spożywany na pamiątkę Ostatniej
  • agar -  agar(-agar) malaj., wysuszony produkt otrzymywany z krasnorostów mórz jap. i chiń., używany gł. do przygotowywania stałych pożywek w mikrobiologii oraz do galaret, produktów
  • agat -  agat minerał, odmiana chalcedonu, różnobarwnie wstęgowany, twardy, używany do wyrobu moździerzyków, pryzmatów do wag precyzyjnych i łożysk. Etym. - fr. agate
  • age -  âge fr., wiek; lata.quatrième âge fr., czwarty wiek, starość.deuxième âge fr., drugi wiek, młodość.premier âge fr., pierwszy wiek, dzieciństwo.troisième âge fr., trzeci wiek
  • agelasta -  agelasta człowiek, który nie umie się szczerze śmiać ani uśmiechać; człowiek bez poczucia humoru. Etym. - fr. agelaste 'jw.', wyraz ukuty przez François
  • agencja -  agencja placówka, biuro, ekspozytura instytucji, przedsiębiorstwa, państwa; filia; (a. prasowa, publicystyczna, telegraficzna, fotograficzna) zbierająca i rozpowszechniająca
  • aggiornamento - aggiornamento [wym. adżdżo...] odroczenie, odłożenie na inny termin; zaktualizowanie, uwspółcześnienie, modernizcja; polityka unowocześniania a. udoskonalania doktryn i instytucji
  • agio - agio [wym. ażjo], ażio, nadwyżka kursu dewiz, obligacji, akcji itp. ponad ich wartość nominalną, będąca, obok spadku kursu poniżej wartości nominalnej (wł. disaggio [wym
  • agitacja -  agitacja oddziaływanie na opinię w celu jednania zwolenników dla jakiejś sprawy, idei, poglądu. agitator. Etym. - łac. agitator 'poganiacz' od agitare
  • aglomeracja -  aglomeracja nagromadzenie, skupienie się, zlewanie się, stapianie się; zespół miejski, skupienie zabudowy; zabudowany i uzbrojony urządzeniami komunalnymi teren miasta (por
  • aglutynacja -  aglutynacja med. zlepianie się, sklejanie rozproszonych w płynnym środowisku komórek (bakterii, pierwotniaków, krwinek) pod wpływem zlepników (aglutynin); językozn. luźny
  • agnat -  agnat krewny w linii męskiej a. po ojcu, po mieczu; osoba wchodząca do rodziny przez adopcję a. małżeństwo; por. enat, kognat. Etym. - łac. agnatus 'krewny po
  • agnosco veteris vestigia flammae - agnosco veteris vestigia flammae łac., znów czuję iskrę dawnego płomienia. Etym. - z Wergiliusza (Eneida, 4, 23); w tł. Dantego; conosco i segni dell'antica fiamma
  • agnostyk -  agnostyk zwolennik agnostycyzmu, idealistycznego poglądu filoz., negującego (częściowo) możliwość poznania świata i rządzących nim praw, związków przyczynowych, natury, &
  • agnozja -  agnozja med. częściowa a. całkowita utrata zdolności rozpoznawania znanych przedmiotów, zwł. za pomocą wzroku, słuchu i dotyku, zazw. jako skutek uszkodzenia mózgu. 
  • Agnus Dei - Agnus Dei łac., baranek boży (tj. Chrystus); początek modlitwy odmawianej w czasie mszy. Etym. - z Wulgaty (Ew. wg Jana, 1, 29)
  • agogika -  agogika muz. indywidualne odchylenia od tempa i rytmu utworu wprowadzone przez wykonawcę, którym towarzyszyć też mogą zmiany dynamiki. Etym. - nm. Agōgik 'jw
  • agonia -  agonia walka ze śmiercią, dogorywanie, konanie. agonothetes w staroż. Grecji - organizator zawodów publ.; sędzia na zawodach publ. agonistyka w staroż. Grecji:
  • agora -  agora zgromadzenie lud. w miastach-państwach staroż. Grecji; miejsce obrad takiego zgromadzenia, gł. plac, rynek; por. forum. agorafobia chorobliwa obawa (otwartej)
  • agrafia -  agrafia upośledzenie umiejętności pisania na skutek uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych; por. afazja. Etym. - n.łac. agraphia; zob. a-; -graf
  • agrariusz -  agrariusz dawn. obszarnik; członek partii polit. właścicieli ziemskich, rolników. agrarny rolniczy, rolny. Etym. - łac. agrarius 'rolny' od ager dpn
  • agrawacja -  agrawacja med. subiektywne wyolbrzymianie, przejaskrawianie istniejących objawów choroby przez pacjenta (nerwicowe a. umyślne); dawn. uciemiężenie, ucisk. Etym. -&
  • agregat -  agregat całość powstała przez połączenie niejednorodnych części (przez agregację); techn. zespół łącznie pracujących maszyn; log. zbiór (w sensie kolektywnym). Etym.&
  • agrege - agrégé [wym. agreże] tytuł naukowy uniwersytetów fr., bel. i in., nadawany kandydatowi na nauczyciela licealnego a. profesora, wykładowcę, na pewnych wydziałach wyższych uczelni
  • agrement - agrément [wym. agremã] wstępna zgoda państwa na osobę przedstawiciela dyplomatycznego innego państwa; (por. akredytowanie; persona non grata). Etym. - fr
  • agresja -  agresja zbrojna napaść jednego państwa na drugie; psychol. postawa agresywna. agresywny napadający, zaborczy; napastliwy, zaczepny. agresor napastnik. Etym.&
  • agronom -  agronom rolnik-fachowiec, specjalista w dziedzinie agronomii, teoretycznej i praktycznej nauki o gospodarstwie rolnym. agrotechnika technika uprawy kultur rolnych. 
  • ah il ny plus denfants - ah, il n'y plus d'enfants! fr., ach, nie ma już dzieci (w dzisiejszych czasach)! Etym. - z Moliera (Chory z urojenia, 2, 11); westchnienie Argana
  • ah la belle chose de savoir quelque chose - ah, la belle chose de savoir quelque chose! fr., doprawdy, jak to miło coś umieć! (tł. Boya-Żeleńskiego). Etym. - z Moliera (Mieszczanin szlachcicem, 2, 6); pan
  • aha reakcja -  aha! reakcja zob. reakcja aha
  • Ahaswer -  Ahaswer Żyd Wieczny Tułacz ze śrdw. legendy, skazany na ustawiczną tułaczkę, gdyż nie pozwolił, aby Chrystus w drodze na Golgotę odpoczął u jego drzwi. Etym. -&
  • ahimsa -  ahimsa w dżajnizmie, hinduizmie, buddyzmie - zasada niekrzywdzenia, niezabijania istot żywych, realizowana również przez Gandhiego jako polit.-społ. doktryna niestosowania
  • AID - AID inicjały wyrazów ang.: artificial insemination by donor 'sztuczne zapłodnienie przez dawcę' (1966); por. AIH
  • aidedecamp - aide-de-camp [wym. e:d dö kã] fr., adiutant
  • aidememoire - aide-mémoire [wym. ed memuar] notatka dyplomatyczna, przesyłana dla powtórzenia a. uzupełnienia na piśmie oświadczenia ustnego a. przeprowadzonej rozmowy; por. memorandum. 
  • aidetoi le ciel taidera - aide-toi, le ciel t'aidera fr., pomóż sobie, a niebo tobie pomoże. Etym. - z bajki Le chartier embourbé (1668 r.) Jeana de la Fontaine'a; myśl z gr. bajki Herakles
  • AIDS - AIDS [wym. ejdz] inicjały ang. nazwy Acquired Immune Deficiency Syndrome 'nabyty zespół niewydolności immunologicznej' (niedoboru odporności), med. zanik bariery odpornościowej
  • AIH - AIH inicjały wyrazów ang.: artificial insemination by husband 'sztuczne zapłodnienie przez małżonka' (1966); por. AID
  • aikido -  aikidō jap., japońska metoda samoobrony składająca się z szeregu chwytów i pchnięć, wymagająca wielkiej koncentracji i harmonijnego współdziałania ruchów ciała, wywodząca
  • ailant -  ailant bot. bożodrzew. Etym. - n.łac. Ailanthus 'jw.' z jęz. mieszkańców wyspy Ambon (na Molukkach) ai lanto dosł. 'drzewo niebiańskie; jw.'
  • aioli - aioli [wym. ajoli] sos prowansalski, rodzaj majonezu, mocno przyprawiony czosnkiem, podawany zazw. do ryby. Etym. - fr. (1965) z prowans. ai 'czosnek' i oli 'oliwa'
  • air mail - air mail [wym. ee mejl] poczta lotnicza. Etym. - ang. 'jw.'; air 'powietrze' z gr. aēr, zob. aero-; ang. mail 'poczta'
  • airbus - airbus [wym. äebas] autobus powietrzny, samolot odrzutowy do przewożenia pasażerów na krótkie a. średnie odległości. Etym. - ang. 'jw.'; air- 'powietrzny'; zob. bus
  • airedale terrier - airedale terrier ang., [wym. eedejl terje] wielki terier o twardej i sztywnej, czarnobrunatnej sierści; por. teriery. Etym. - od nazwy miejscowości Airedale w (
  • aizkolaris -  aizkolaris gra baskijska - zawody w rąbaniu drzewa
  • aj Moska znat ona silna czto łajet na słona - aj, Mos'ka! znat' ona silna, czto łajet na słona! ros., aj, Mopsik malusi! skoro szczeka na słonia, jak silny być musi! (tł. Charix). Etym. - z Kryłowa (Słoń i
  • aja -  aja w Indiach - ind. niańka, służąca (ang. ayah). Etym. - hindi ājā, āja z port. aia 'guwernantka; niańka; pokojówka'
  • ajatollah -  ajatollah przywódca religijny szyitów w Iranie. Etym. - n.pers. z arab., dosł. 'znak Boga'
  • ajent -  ajent, agent, przedstawiciel, komisant, dziś zwł. w handlu i gastronomii. ajentura. Etym. - łac. agens dpn. agentis, zob. agent
  • ajer -  ajer bot. tatarak. Etym. - ukr. z tur. agyr
  • ajmak -  ajmak mong., jednostka podziału adm.-terytorialnego w Mongolii
  • ajnsztajn -  ajnsztajn zob. einstein
  • ajtiologia -  ajtiologia zob. etiologia
  • akacja -  akacja 1. hist. okręt bizant. jedno- a. dwumasztowy z ożaglowaniem rejowym. 2. bot. rodzaj z rodziny mimozowatych obejmujący kilkaset drzew i krzewów strefy (pod)
  • akademia -  akademia nazwa niektórych wyższych uczelni; instytucja, towarzystwo zrzeszające najwybitniejszych przedstawicieli nauki a. sztuki; uroczyste zebranie dla uczczenia jakiejś
  • akanie -  akanie w ros. jęz. lit., w ros. dialektach płd. i w jęz. białorus. - wymawianie w sylabach nieakcentowanych samogłoski a zamiast etymologicznego i ortograficznego o, np
  • akant -  akant rodzaj bylin a. krzewów o wielkich, kolczastych liściach, rosnących w stepach i pustyniach Azji i na wybrzeżach M. Śródziemnego; rzeźbiony motyw dekoracyjny w formie
  • akapit -  akapit ustęp tekstu zaczynający się od nowego wiersza; wiersz początkowy takiego ustępu tekstu, zwykle wcięty, wiersz akapitowy; por. a linea. Etym. - łac. a
  • akatyst -  akatyst nazwa hymnów wielkopostnych Wsch. Kościoła Ortodoksyjnego śpiewanych na stojąco ku czci Chrystusa, Matki Boskiej a. jednego ze świętych
  • akceleracja -  akceleracja biol. wcześniejsze (w porównaniu z innymi narządami) wykształcenie się jakiegoś narządu w rozwoju zarodka; szybsze dojrzewanie dzieci i młodzieży w kolejnych
  • akcent -  akcent uwydatnienie, wzmocnienie, wyróżnienie sylaby w wyrazie a. w zestroju akcentowym (a. wyrazu w zdaniu) za pomocą przycisku, intonacji a. iloczasu; por. prozodia; muz
  • akcept -  akcept ekon. zobowiązanie się do zapłaty określonej sumy pieniędzy (por. czek; weksel). akceptacja akcept; zgoda, zatwierdzenie, aprobata, przyjęcie, uznanie czego.&
  • akces -  akces przystapienie do czego; wzięcie udziału w czym. akcesoria dodatkowe składniki wyposażenia, przybory konieczne, ale nie będące częścią składową struktury, maszyny
  • akcesja -  akcesja przyjmowanie i rejestracja materiału wpływającego do biblioteki; sygnatura (akcesyjna) na książce; akces. Etym. - łac. accessio 'zbliżenie; wzrost
  • akcja -  akcja działanie, działalność, ruch, czynność; zbiorowe wystąpienie, zespołowe przedsięwzięcie, impreza; walka, bitwa; fabuła, wątek, treść utworu lit., filmu; papier
  • akcjonariat -  akcjonariat ekon., polit., system, w którym pracownicy przedsiębiorstwa są zbiorowym właścicielem części jego akcji. Etym. - fr. actionnariat 'jw.' od action
  • akcydens -  akcydens filoz. zmienna, zależna, przypadkowa, nieistotna cecha rzeczy (por. atrybut; substancja); drobne roboty drukarskie (poza książkami i gazetami), prace akcydensowe
  • akcyjny -  akcyjny dotyczący akcji; dorywczy, doraźny. Etym. - zob. akcja
  • akcyza -  akcyza podatek pośredni od pewnych artykułów spożywczych, użytkowych a. usług wliczany w ich cenę; urząd pobierający ten podatek. Etym. - śrdw.łac. accisia
  • aklamacja -  aklamacja (przyjęcie a. odrzucenie wniosku, uchwały przez aklamację) - jednomyślnie, bez głosowania, oklaskami. Etym. - łac. acclamatio 'okrzyk' od acclamare
  • aklimatyzacja -  aklimatyzacja przystosowanie się do zmienionych warunków środowiska, zwł. klimatycznych. aklimatyzować (się). Etym. - zob. ad-; klimat
  • akme -  akme gr., szczyt, najwyższy punkt, rozkwit, dojrzałość, kulminacja, przesilenie
  • akmeizm -  akmeizm kierunek w poezji ros. 1912-22, zainicjowany przez Nikołaja S. Gumilowa, jedna z odmian neoklasycyzmu, głosząca odejście od symbolizmu z jego mistycyzmem
  • akolita -  akolita kleryk, posiadający ostatnie z tzw. święceń niższych; przen. pomocnik; zwolennik. Etym. - gr. akólouthos 'towarzyszący'; por. anakolut
  • akomodacja -  akomodacja przystosowanie się; nastawność soczewki oka, zjawisko przystosowania układu optycznego oka do wyraźnego widzenia. Etym. - łac. accommodatio
  • akompaniament -  akompaniament wtór, tło muz., uzupełniająca partia instrumentalna towarzysząca melodii, wykonywanej przez głos solowy, chór a. instrument muz. akompaniator. 
  • akonit -  akonit bot. tojad. Etym. - łac. aconitum 'jw.' z gr. akóniton 'jp.'
  • akord -  akord równoczesne brzmienie (co najmniej trzech) dźwięków różnej wysokości, dobranych wg zasad harmonii. akordeon klawiszowy dęty instrument muz. z miechem; por. bajan
  • akr -  akr jednostka powierzchni ziemi w rolnictwie krajów anglosaskich (4046,9 m 2). Etym. - ang. acre 'nazwa dawnych miar powierzchni, opartych w przybliżeniu na
  • akredytowanie -  akredytowanie uwierzytelnienie, udzielenie przedstawicielowi dypl. pełnomocnictwa do pełnienia funkcji; por. agrément. akredytywa ekon. otwarcie przez bank kredytu na
  • AKRO -  AKRO- w złożeniach: początek; koniec; szczyt; wierzchołek; najwyższy punkt; wysokość; anat. kończyna. Etym. - gr. akrós 'krańcowy; najwyższy; najbardziej
  • akrobacja -  akrobacja (lotnicza) wykonywanie samolotem figur wyższego pilotażu; (cyrkowa) produkcje art. gimnastyków cyrkowych. akrobata linoskoczek, ekwilibrysta, gimnastyk
  • akrofobia -  akrofobia med. chorobliwy lęk wysokości, obawa towarzysząca przebywaniu w miejscach otwartych o stromym spadku. Etym. - n.łac. acrophobia 'jw.'; zob. akro
  • akrolit -  akrolit staroż. posąg wykonany z dwu a. więcej materiałów (np. ciało z marmuru, ubiór z drewna a. brązu); por. chryzelefantyna. akronim wyraz sztucznie utworzony z
  • akropol -  akropol w miastach staroż. Grecji - wzgórze warowne, cytadela, ośrodek kultu relig. (jak np. w Atenach). Etym. - gr. akrópolis 'górne miasto; jw.'; zob. akro
  • akrostych -  akrostych wiersz, w którym pierwsze litery (sylaby a. wyrazy) kolejnych wersów tworzą wyraz a. szereg wyrazów. Etym. - gr. akrostichís 'jw.'; zob. akro
  • akroterion -  akroterion archit. naszczytnik, dekoracyjny motyw rzeźbiarski (np. palmeta, woluta, liść akantu, waza, popiersie) wieńczący wierzchołek i boczne narożniki frontonu budowli
  • akrybia -  akrybia skrupulatność, pedanteria, ścisłość, zwł. jako cecha zawodowa filologa. Etym. - gr. akríbeia 'dokładność; oszczędność; doskonałość' od akribēs 'ścisły
  • akselbanty -  akselbanty plecione sznury noszone na ramieniu przez generałów, oficerów sztabu gen., adiutantów, żandarmów itp. w niektórych krajach. Etym. - nm. Achselband
  • akseroftol -  akseroftol witamina A (wzrostowa, przeciwinfekcyjna). Etym. - zob. a-; gr. ksērophthalmía 'kseroftalmia, suchość rogówki oka'; zob. ksero-; oftalm
  • aksjologia -  aksjologia nauka o wartościach, (ogólna) teoria wartości(owania). aksjomat log. twierdzenie (systemu dedukcyjnego) przyjęte bez dowodu; pop. pewnik, prawda oczywista.&
  • akson -  akson najdłuższa wypustka komórki nerwowej. aksonometria perspektywa równoległa: dział geom. wykreślnej, zajmujący się sposobami przedstawiania figur przestrzennych na
  • akt -  akt czynność, czyn; przejaw (np. rozpaczy); dokument urzędowy, prawny, notarialny; część utworu scenicznego; nagie ciało ludzkie jako temat w malarstwie a. rzeźbie; (w l.mn
  • aktualizacja -  aktualizacja uwspółcześnienie. aktualny dotyczący współczesności; będący na czasie; bieżący; obecnie ważny. Etym. - późn.łac. actualis 'czynny
  • aktyn -  aktyn chem. pierwiastek promieniotwóRCZY, Tabl. 1. aktynowce chem. grupa (rodzina) ciężkich promieniotwórczych pierwiastków: aktyn, tor, protaktyn, uran, neptun, pluton
  • aktyw -  aktyw grupa najczynniejszych działaczy organizacji polit. a. społ., aktywistów. aktywny czynny, energiczny; działający; chem. zdolny do reakcji chem. aktywizacja
  • akumulacja -  akumulacja gromadzenie (się); geol. nagromadzenie się (osadów); ekon. gromadzenie środków z części dochodu narod. nie przeznaczonej na spożycie, w celu dokonywania
  • akupunktura -  akupunktura ludowa chińsko-jap. metoda leczenia (zwł. gośćca, nerwobólów, zapaleń), polegająca na wbijaniu złotych a. srebrnych igieł do tkanki podskórnej w określonych
  • akustyczna perfuma -  akustyczna perfuma, biały hałas, miłe dla ucha dźwięki, którymi zagłusza się cichsze od niego, ale dokuczliwe hałasy (np. dźwięki sonaty Beethovena z płyty gramofonowej
  • akustyczny -  akustyczny dźwiękowy, głosowy; posiadający dobrą akustykę, nie powodujący zakłóceń i zniekształceń dźwięków. akustyka fiz. nauka o dźwięku i rozchodzeniu się fal
  • AKW -  AKW(A)-, AKWE-, AKWI- w złożeniach: woda; wodo-; wodny. Etym. - łac. aqua dpn. aquae 'woda'; por. okowita
  • akwaforta -  akwaforta wgłębna, kwasorytnicza technika graficzna powielania rycin wykonanych na pokrytej woskiem płycie miedzianej, trawionej następnie kwasem azotowym; ryciny (odbitki)
  • akwatorium -  akwen, akwatorium, obszar pokryty wodą (odpowiednik terenu); w portach: reda, awanport, baseny i kanały portowe. Etym. - zob. akwa- (tak jak "teren"
  • akwedukt -  akwedukt wodociąg nadziemny doprowadzający wodę ze źródeł górskich, zwł. w staroż. i śrdw., przewodami (na mostach i wiaduktach), którymi woda płynęła na zasadzie
  • akwilon -  akwilon dawn., poet. ostry wiatr płn.(-wsch.); por. bora. Etym. - łac. aquilo dpn. aquilonis 'jw.; bóstwo uosabiające ten wiatr (gr. Boreasz)'
  • akwizytor -  akwizytor pracownik przedsiębiorstwa zajmujący się akwizycją, pozyskiwaniem nabywców, zbieraniem zamówień a. zawieraniem umów o wykonanie usług (ubezpieczenia, ogłoszenia
  • al dente - al dente wł., dosł. 'na ząb', potrawa nie nazbyt miękka
  • al fine - al fine wł., muz. do końca utworu; zob. da capo
  • al fresco -  al fresco często spotykane zamiast a fresco
  • al pari - al pari wł., (dosł. na równi) kurs walut a. papierów wartościowych zgodny z ich wartością nominalną; por. parytet
  • al secco - al secco wł., [wym. ...sekko] (dosł. na sucho) technika malarstwa ściennego na wyschniętym tynku; por. a fresco
  • alabaster -  alabaster minerał, drobnoziarnista odmiana gipsu, zazw. biała i przeświecająca (ale niekiedy żółta, czerwona a. szara) stosowana od staroż. jako materiał rzeźbiarski. 
  • Aladyna lampa -  Aladyna lampa - magiczny przedmiot, spełniający wszelkie życzenia posiadacza. Etym. - arab. Aladdin, syn krawca Mustafy, chłopiec, który zdobył lampę cudowną
  • alas poor Yorick - alas, poor Yorick! ang., ach, biedny Jorik! Etym. - z Szekspira (Hamlet, 5, 1); słowa, które wypowiada Hamlet na widok dobytej z ziemi czaszki swego przyjaciela
  • alastor -  alastor staroż. zbrodniarz, morderca; mściciel zamordowanego; mit. gr. duch (bóstwo) pomsty za zbrodnię. Etym. - gr. alástor (daimōn) 'duch zemsty (łac
  • alasz -  alasz słodki likier kminkowy przyprawiany gorzkimi migdałami, korzeniem dzięgla, anyżkiem i skórką pomarańczową. Etym. - od nazwy miejscowości Allasch pod
  • alba -  alba biała, lniana szata liturgiczna, sięgająca do kostek, noszona przez księży pod ornatem.alba lux łac., białe, blade światło (brzasku, świtu). Etym. - śrdw
  • albanizacja -  albanizacja dobrowolna izolacja polit. jakiegoś kraju i wynikłe z niej zubożenie kult. i gosp. Etym. - od nazwy Albanii, uprawiającej w latach 1961-90 taką
  • albedo -  albedo stosunek ilości promieniowania odbitego do ilości promieniowania padającego, określający zdolność odbijania promieniowania przez daną powierzchnię (np. światła
  • albertyn -  albertyn brat reguły trzeciej zakonu św. Franciszka. Etym. - od imienia brata Alberta (Adama Chmielowskiego), który założył to zgromadzenie w r. 1888 w
  • albigensi -  albigensi sekta w Kośc. kat. działająca w płd. Francji (Tuluza, Albi) w XI-XIII w. Etym. - od nazwy miasta Albi (płd. Francja)
  • albinos -  albinos człowiek, zwierzę (a. roślina) dotknięta albinizmem, bielactwem, brakiem a. niedoborem barwnika w skórze, włosach, sierści, upierzeniu, tęczówce oka (u roślin
  • Albion -  Albion staroż. i lit. nazwa Anglii. Etym. - łac. Albion 'Britannia'. Perfidny Albion - hasło z czasów Rewolucji Fr., wyrażające rozczarowanie republikańskich
  • albo lapillo notare diem - albo lapillo notare diem łac., zaznaczyć dzień białym kamykiem jako dzień szczęśliwy (zgodnie z obyczajem starorzymskim); por. nigro notanda
  • albuminy -  albuminy chem. liczna grupa białek (gł. zwierzęcych) rozpuszczalnych w wodzie i w rozcieńczonych roztworach soli (np. białko jaja kurzego, osocza krwi, mleka). Etym.&
  • alcejska strofa -  alcejska strofa - lit. czterowierszowa, złożona z dwóch wierszy 11-zgłoskowych, jednego 9-zgłoskowego i jednego 10-zgłoskowego, powstała w poezji lesbijskiej (ok. r. 600 p.n
  • alchemia -  alchemia chemia i filoz. śrdw., która usiłowała dokonać przemiany metali nieszlachetnych w złoto, zmieniając proporcje czterech tzw. podstawowych elementów (ognia, ziemi
  • Alchimie du verbe - Alchimie du verbe fr., Alchemia słowa. Etym. - utwór Arthura Rimbauda zawarty w tomie Saison en enfer; 'Sezon w piekle' (zob.); tytuł przejęty (1951) przez Jana
  • alcyonei dies - alcyonei dies łac., dosł. dni zimorodków; dni spokoju i ciszy; czas pogodny i szczęśliwy. Etym. - tł. z Arystofanesa (Ptaki, w 1594); 14 dni stałej, pięknej pogody
  • aldyny -  aldyny piękne wydania klasyków gr., rz. i wł., m.in. pierwsze wydania Arystofanesa, Arystotelesa, Demostenesa, Plutarcha, Platona drukowane przez Aldusa Manutiusa (stąd
  • ale - ale ang. [wym. ejl] silnie chmielone, mocne, jasne piwo ang. górnej fermentacji; por. stout
  • alea iacta est - alea iacta est zob. iacta alea est! aleatoryczny por. stochastyczny. aleatoryzm typ nowoczesnej konstrukcji dzieła muz., zakładający, w granicach wyznaczonych przez
  • alea vina Venus per quae sum factus egenus - alea, vina, Venus (per quae sum factus egenus) śrdw.łac., hazard, wino i kobiety (które zrobiły mnie żebrakiem)
  • alegat -  alegat przest. załącznik, dowód, dokument. Etym. - łac. allegatus, p.p. od allegare 'posyłać; cytować; przytaczać'; zob. ad-; legare, zob. legacja
  • alegoria -  alegoria wyrażenie (w mowie, piśmie a. sztuce) prawd a. uogólnień o ludzkim postępowaniu a. doświadczeniu za pomocą symbolicznych, fikcyjnych postaci, działań, a także całej
  • Aleksandr Makiedonskij gieroj no zaczem że stulja łomat - Aleksandr Makiedonskij gieroj, no zaczem że stulja łomat'? ros., Aleksander Macedoński był (niewątpliwie) bohaterem, lecz po cóż łamać krzesła? (tł. J. Tuwima). Etym. -&
  • aleksandryn -  aleksandryn francuski wiersz klasyczny 12-zgłoskowy jambiczny z akcentem na zgłosce szóstej i średniówką po niej. Etym. - fr. alexandrin 'jw.', od śrdw.fr
  • aleksandryt -  aleksandryt cenny kamień szlachetny używany w jubilerstwie, przezroczysta odmiana chryzoberylu, zielona w świetle dziennym, przybiera w świetle sztucznym barwę czerwoną.&
  • aleksja -  aleksja, dyslekcja, med. niezdolność czytania, wrodzona a. nabyta skutkiem uszkodzenia lewej półkuli mózgu, "ślepota słowna"; por. afazja. Etym. - n
  • aleksjanie -  aleksjanie zgromadzenie zakonne powstałe w XIV w., oparte na regule augustiańskiej; do czasu wzniesienia kościoła św. Aleksego w Akwizgranie aleksjan nazywano biednymi
  • aleksyna -  aleksyna zob. komplement
  • alembik -  alembik dawn. aparat destylacyjny; wódka przepalanka. Etym. - śrdw.łac. alembicum 'destylator' z arab. al-anbik 'jp.' od późn.gr. àmbiks 'jp.' z gr
  • alergany -  alergany farm. leki przeciw uczuleniu (alergii). alergia med. uczulenie; nienormalna, chorobliwa reakcja organizmu (np. pokrzywka, obrzęki, katar) na działanie pewnych
  • alert -  alert stan międzynarodowego pogotowia obserwacyjnego w okresach wzmożonej aktywności Słońca, zaburzeń magnetycznych itp.; stan pogotowia do wykonania określonych działań
  • Alf Garnett -  Alf Garnett bryt. ang., typ robotnika brytyjskiego, który często reaguje na wydarzenia w życiu społ. w sposób faryzeuszowski i fanatyczny, a w migawkowych wywiadach TV
  • alfa -  alfa fiz. (cząstka a) jądro atomu helu; astr. oznaczenie najjaśniejszej gwiazdy w danym gwiazdozbiorze; bot. halfa, ostnica, (a. włókno) esparto; (a. i omega) początek i
  • alfanumeryczny -  alfanumeryczny w techn. obliczeniowej - literowy a. cyfrowy. Etym. - skr. od alfa(betyczny) + numeryczny
  • alfons -  alfons przest. utrzymanek prostytutki; sutener. Etym. - od imienia bohatera sztuki (Monsieur Alphonse; 1873 r.) Aleksandra Dumasa-syna
  • ALG -  -ALG-, -ALGIA, ALGO- w złożeniach: ból; cierpienie; med. bolesność. Etym. - gr. álgos 'ból', por. analgezja; newralgia; nostalgia
  • algebra -  algebra dział matematyki zajmujący się gł. badaniem własności działań wykonywanych na liczbach i zachodzących między liczbami związków oraz poszukiwaniem liczb spełniających
  • algi -  algi glony, wodorosty. Etym. - łac. alga l.mn. algae 'mech, porost morski'
  • algol -  algol język algorytmiczny przeznaczony do wyrażania obszernej klasy procesów numerycznych, automatycznie tłumaczących te procesy na kody wewnętrzne maszyn cyfrowych (
  • algolagnia -  algolagnia, sadomasochizm, med. doznawanie rozkoszy płciowej przy zadawaniu a. odczuwaniu bólu; por. masochizm; sadyzm. Etym. - zob. -alg-; gr. lagneiá
  • algoncka -  algonk(ińska), algoncka era, zob. proterozoik. Etym. - ang., kanad. fr. Algonquin a. Algonkin 'indiańska rodzina językowa; grupa plemion Indian Ameryki Płn.'
  • algorytm -  algorytm mat. formuła, wzór, schemat, program obliczenia, mechanicznego rozwiązywania danego typowego zadania mat.; rozszerz. zaprogramowany zespół metod opartych na
  • alhadżar al aswad -  al-hadżar al aswad arab., Czarny Kamień, największa świętość muzułm., złożony obecnie z kilku kamieni spojonych srebrną obręczą, wmurowany we wsch. narożnik świątyni Kaaba w
  • alia res - alia res łac., (ale to już jest) inna historia; por. but that is another story. Etym. - z Terencjusza (Eunuch, 361)
  • alia tentanda via est - alia tentanda via est łac., trzeba spróbować innej drogi, znajdź inny sposób
  • alians -  alians przymierze, sojusz, koalicja. aliancki. aliaż stop, mieszanina metali. aliant sprzymierzeniec, sojusznik. Etym. - fr. alliance 'związek
  • alias -  alias czyli; inaczej (zwany); (por. recte; vulgo; vel; kryptonim; nom de guerre, pseudonim). alienacja wyobcowanie; filoz. sytuacja, w której wytwory społ
  • Alice in Wonderland - Alice in Wonderland ang., dosł. Alicja w krainie czarów; osoba znajdująca się w nowym, nieznanym, egzotycznym, fantastycznym otoczeniu. Etym. - książka dla dzieci (
  • alieni appetens sui profusus - alieni appetens, sui profusus łac., żądny cudzego (dobra), trwoniący swoje. Etym. - ze Sprzysiężenia Katyliny, 5 Salustiusza
  • alieni temporis flores - alieni temporis flores łac., kwiaty minionej epoki, minionego czasu
  • aligator -  aligator rodzaj z rzędu krokodyli, żyjących w Chinach i, do niedawna, w dorzeczu Missisippi (w stanie dzikim wytępiony, hodowany w fermach). Etym. - hiszp. el
  • alija -  alija hebr., emigracja żydowska do Izraela; por. olim
  • alikant -  alikant dawn. hiszpańskie wino czerwone. Etym. - od nazwy miasta Alicante w płd.-wsch. Hiszpanii
  • alikwoty -  alikwoty muz. przytony, przydźwięki, tony harmoniczne, współbrzmiące z tonem zasadniczym, ale znacznie słabsze; drgania układów częściowych w układach drgających. Etym
  • alimenty -  alimenty środki świadczone na rzecz osoby niezdolnej do utrzymania się własnymi siłami, obejmujące pieniądze, świadczenia w naturze, a także koszty wychowania dzieci i
  • aliquando dormitat Homerus -  aliquando dormitat Homerus zob. quandoque bonus dormitat
  • aliquid haeret -  aliquid haeret zob. audacter caluminare
  • alis volat propriis - alis volat propriis łac., lata na własnych skrzydłach, o własnych siłach (również dewiza stanu Oregon, USA)
  • aliteracja -  aliteracja lit. powtarzanie się jakiejś głoski na początku (a. wewnątrz) kilku wyrazów wiersza a. zdania, dla efektu artystycznego. Etym. - zob. ad-; łac
  • aliud est celare aliud tacere - aliud est celare, aliud tacere łac., prawn. co innego jest ukrywać, a co innego milczeć
  • alkad -  alkad urzędnik adm. i sądowy w miastach, wsiach i okręgach hiszp. (sołtys, wójt, burmistrz, sędzia). Etym. - hiszp. alcalde 'jw.' z arab. al-kādi 'sędzia', od
  • alkaliczny -  alkaliczny chem. zasadowy, ługowy, zawierający alkalia, wodorotlenki metali alkalicznych; mocne zasady, ługi; tlenki i węglany tych metali; por. potasowce. alkaloidy
  • alkazar -  alkazar zamek obronny a. pałac, zwł. pochodzenia mauretańskiego w miastach hiszp. (zwł. w Sewilli, Segowii, Toledo); por. kreml. Etym. - hiszp. alcázar 'zamek
  • alkermes -  alk(i)ermes, fitolakka amer., bot. roślina, której jagód używano dawn. do barwienia win; zool. owad czerwiec; dawn. barwnik czerwony z owadów czerwców a. z soku jagód
  • alkierz -  alkierz archit. typowy dla polskich dworków i pałaców XVI-XIX w. wydzielony wyraźnie narożnik budynku, kryty zazw. osobnym dachem; dawn. boczny pokoik, często narożny
  • Alkoran -  Alkoran zob. Koran
  • alkowa -  alkowa archit. wyodrębniona część większego pomieszczenia: komnata, izdebka, bez okna, przeznaczona na łoże; od XIX w. wnęka, nisza sypialniana. Etym. - fr
  • ALL -  ALO-, ALL(O)- w złożeniach: inny, różny; odmienny; obcy; forma izotermiczna, pokrewna; odmiana; trans-; (por. auto-; homeo-). Etym. - gr. állos 'inny'; por
  • all games all nations - all games - all nations ang., 'wszystkie sporty - wszystkie narody', "geografia sportowa" igrzysk olimpijskich, zasada sformułowana przez Pierre de' Coubertina, uznająca
  • all men are created equal - all men are created equal ang., wszyscy ludzie rodzą się równi. Etym. - z Thomasa Jeffersona (Projekt Deklaracji Niepodległości USA)
  • all my possessions for a moment of time - all my possessions for a moment of time ang., wszystkie moje posiadłości za (jeszcze) jedną chwilę (życia). Etym. - ostatnie słowa królowej ang. Elżbiety I (1533
  • all right - all right ang., [wym. o:l rajt] dosł. wszystko w porządku; dobrze; doskonale; zgoda; w porządku; por. okay
  • All Saints Day - All Saints Day ang., zob. Toussaint
  • All Souls Day - All Souls Day ang., 'Zaduszki, Dzień Zaduszny', 1 listopada, przypomnienie wszystkich wiernych zmarłych; dzień poświęcony modlitwie za dusze cierpiących w czyśćcu (nm
  • All Star Band - All Star Band ang., [wym. o:l...] orkiestra jazzowa złożona z solistów (dosł. z samych gwiazd)
  • all stars - all stars ang., dosł. 'wszystkie gwiazdy; zespół gwiazd', zestawienie najlepszych zawodników różnych drużyn sporządzone przez dziennikarzy, trenerów a. organizatorów turnieju
  • all the news thats fit to print - all the news that's fit to print ang., wszystkie wiadomości nadające się do druku (dewiza dziennika New York Times); (niekiedy iron., z uwagi na elastyczność zawartego w niej
  • all the worlds a stage -  all the world's a stage zob. mundus universus
  • alla prima - alla prima wł., (dosł. od razu) plast. sposób malowania (zwł. w technice olejnej) bezpośredni, szybki, bez podmalowania i zazw. bez przygotowania rysunku (stosowany od XVIII w.; w
  • Allah akbar -  Allah akbar arab., Bóg jest wszechmocny
  • alleluja -  alleluja przyśpiew radosny w liturgii, zwł. w okresie wielkanocnym. Etym. - hebr. hallelū-Jāh 'chwalcie Boga'
  • allemande - allemande [wym. almãd] XVII i XVIII-wieczny taniec dworski rozwinięty we Francji z nm. tańca lud.; w formie stylizowanej w klasycznych suitach J.S. Bacha i G.F. Händla. Etym
  • Allerheiligen -  Allerheiligen zob. Toussaint
  • Allerseelentag -  Allerseelentag zob. All Souls Day
  • alles schon dagewesen - alles schon dagewesen nm., wszystko to już było. Etym. - ze sztuki Uriel Acosta (1846 r.) pisarza nm. Karola Gutzkowa (1811-78); słowa osoby dramatu, XVII-wiecznego
  • alles Vergangliche ist nur ein Gleichnis - alles Vergängliche ist nur ein Gleichnis nm., wszystko, co przemija, jest tylko wizerunkiem. Etym. - z Goethego (Faust, cz. II, akt 5, Góry i przepaści, na końcu)
  • allonim -  allonim rodzaj pseudonimu, w którym autor ukrywa się pod nazwiskiem innej, rzeczywistej, żyjącej osoby; dzieło opublikowane pod nazwiskiem osoby nie będącej autorem. 
  • allons enfants de la patrie - allons, enfants de la patrie! fr., naprzód, dzieci ojczyzny! Etym. - początek ułożonej i skomponowanej w nocy 24/25 kwietnia 1792 r. w Strasburgu przez fr. kapitana
  • alloplastyka -  alloplastyka med. operacja chirurgiczna polegająca na wszczepieniu wkładek z tworzywa sztucznego a. metalu na miejsce uszkodzonych tkanek a. narządów. Etym. - 
  • allosomy -  allosomy, heterochromosomy, chromosomy płciowe, różne u osobników męskich i żeńskich, u samców i samic; por. autosomy. Etym. - zob. alo-; -som(a)
  • allplayall - all-play-all [wym. o:lplejo:l] bryt. ang., dosł. 'wszyscy grają ze wszystkimi', (1968) turniej, w którym każdy uczestnik gra ze wszystkimi innymi (amer. ang. round robin)
  • alls well that ends well - all's well that ends well ang., przysł. wszystko dobre, co się dobrze kończy; por. happy end. Etym. - również tytuł komedii Szekspira (1602 r.)
  • Alma Mater - Alma Mater podniosła, śrdw. nazwa wyższej uczelni, zwł. uniwersytetu. Etym. - łac. 'matka karmicielka (o takich boginiach jak Ceres, Cybele)'; alma r.ż. od almus
  • almagest -  almagest nazwa wielkich wczesnośrdw. traktatów na temat jakiejś gałęzi wiedzy. Etym. - śrdw.łac. almageste od arab. al-madżusti z gr. mégistē (sýntaksis)
  • almanach -  almanach rocznik zawierający artykuły z określonej dziedziny nauki a. sztuki; corocznie ukazujący się zbiór informacji różnego rodzaju, zwł. o faktach, wydarzeniach lat
  • alme -  alme arab., zawodowa muzykantka egipska
  • almemar -  almemar, bima, bema, w synagodze podwyższenie ze stołem i świecznikami, służące jako miejsce czytania Tory i mównica. Etym. - hebr. almēmār z arab. al-minbar
  • almukantar -  almukantar astr. krąg na sklepieniu niebieskim równoległy do horyzontu, łączący wszystkie punkty na niebie mające tę samą wysokość. Etym. - arab
  • Alnaszara marzenia -  Alnaszara marzenia - jeszcze skóra na niedźwiedziu (a już ją sprzedają); zamki na lodzie. Etym. - w Baśniach z 1001 nocy piąty brat golibrody inwestuje
  • alod -  alod, alodium śrdw. ziemia stanowiąca własność wolną od zobowiązań i ciężarów feudalnych (w odróżnieniu od lenna). alodialny dziedziczny, rodowy, nie lenny. Etym.&
  • aloha -  aloha (hawajski) miłość, przyjaźń; delikatność, takt; używane jako powitanie i pożegnanie na Hawajach
  • alokucja -  alokucja przemówienie, tyrada, oracja, perora, zwł. o charakterze napomnienia a. wezwania do dobrych uczynków; przemówienie papieża na konsystorzu, niekiedy następnie
  • alonż -  alonż w książkach - wkładka większa od innych kart, zagięta, po rozłożeniu widoczna w czasie czytania, zawierająca mapy, tablice itp.; przedłużacz; kartka doklejona do
  • alopata -  alopata lekarz stosujący alopatię. alopatia termin użyty przez S. Hahnemanna (zob. homeopatia) na określenie metod leczniczych przeciwnych metodom homeopatii
  • alopecja -  alopecja łysienie. Etym. - łac. alopecia 'jw.' z gr. alōpekía 'liszaj, parch u lisów' od alōpēks 'lis'
  • alotrop -  alotrop chem. zjawisko istnienia jakiejś substancji, zwł. pierwiastka, w różnych postaciach, jak np. węgla w postaci diamentu i grafitu; por. polimorfizm. Etym. -&
  • alpaga -  alpaka 1., alpaga, płd.ameryk. lama o długiej, cienkiej sierści; lekka tkanina z wełny tej lamy; błyszcząca tkanina o osnowie bawełnianej i wełnianym wątku. 2. przest. nowe
  • alpenhorn -  alpenhorn muz. róg alpejski, lud. instrument dęty - prosta a. zawinięta drewniana rura długości do 4 m (podobna do huculskiej trombity, dawn. mazowieckiej ligawki a
  • Alphonse and Gaston routine - Alphonse and Gaston routine amer.ang. 'procedura Alfonsa i Gastona', gdy dwaj ludzie ceremonialnie przepuszczają się wzajem u wejścia; przen. gdy obie strony zwlekają pragnąc, aby
  • alpinarium -  alpinarium ogród skalny roślin wysokogórskich. alpinista sportowiec uprawiający wspinaczkę wysokogórską (alpinistykę, alpinizm, w Polsce - taternictwo); miłośnik i
  • alraune -  alraune zob. mandragora. Etym. - nm. Alraun(e) bot. 'mandragora; pokrzyk'; od st.g.nm. imienia żeńskiego
  • Also sprach Zarathustra - Also sprach Zarathustra nm., Tako rzecze Zaratustra; zob. zoroastryzm. Etym. - tytuł pracy (1883-91) F. W. Nietzschego
  • alt -  alt muz. niski głos żeński a. chłopięcy; pop. śpiewaczka o głosie altowym; nazwa niektórych instrumentów o podobnej skali głosu. altówka instrument smyczkowy nieco
  • altae moenia Romae - altae moenia Romae łac., mury wyniosłej Romy (tj. Rzymu). Etym. - z Wergiliusza (Eneida, 1, 17)
  • altembas -  altembas dawn. złotogłów, odmiana brokatu z przewagą koloru złotego. Etym. - tur. altyn 'złoto' + bez 'płótno'
  • alteracja -  alteracja muz. chromatyczna zmiana składowych dźwięków akordu za pomocą znaków podwyższających a. obniżających (krzyżyków a. bemoli); dawn. frasunek, strapienie; wzburzenie
  • Althing -  Althing(i) isl., parlament Islandii
  • altocumulus -  altocumulus meteor. chmury średnie kłębiaste. altostratus meteor. chmury średnie warstwowe. Etym. - n.łac. 'jw.' z łac. altus, zob. alt; zob. cumulus
  • altowiolinista -  altowiolista, altowiolinista, muz. grający na altówce. Etym. - wł. alto, zob. alt; viola
  • altruizm -  altruizm bezinteresowna troska o dobro innych ludzi, nie kierująca się interesem własnym, sobkostwem, egoizmem. altruista. Etym. - fr. altruiste
  • aluminium -  aluminium chem. pierwIASTEK, Tabl. 1, glin (zwł. technicznie czysty). Etym. - n.łac. z łac. alumen dpn. aluminis 'ałun'
  • alumn -  alumn kleryk, uczeń seminarium duchownego; wychowanek, uczeń bezpłatnie kształcony i utrzymywany przez szkołę (XVII-XVIII w.). Etym. - łac. alumnus
  • aluwium -  aluwium zob. holocen, Tabl. 7; (l.mn. aluwia) napływy rzeczne, osady żwiru, piasku i mułu, naniesione przez rzekę. aluwialny naniesiony, nawarstwiony, powstały z osadów
  • aluzja -  aluzja niejawne, zawoalowane (ale jasne dla adresatów) napomknienie o kimś, o czymś; potrącenie o jakąś sprawę za pomocą przenośni, nie wprost; przytyk, docinek; przymówka.&
  • alwar -  alwar pot. podręcznik gramatyki łac. używany w dawn. szkołach europ. (usunięty ze szkół polskich przez Komisję Edukacji Narodowej). Etym. - od nazwiska autora
  • alweolarna spółgłoska -  alweolarna spółgłoska - językozn. spółgłoska dziąsłowa (np. sz, ż, cz, dż). Etym. - ang. alveolar 'jw.' z łac. alveolus zdrobn. od alveus 'jama, wydrążenie' z
  • Alzheimera choroba -  Alzheimera choroba, choroba degeneracyjna atakująca czołowe i skroniowe płaty mózgu, przejawiająca się postępującym otępieniem, upośledzeniem pamięci, osłabieniem zdolności
  • ama -  ama jap., japońska kobieta-nurek, pracująca zazw. bez sprzętu nurkowego
  • amalgamat -  amalgamat ortęć, stop rtęci z innym metalem; przen. mieszanina, zlepek, konglomerat, stop. Etym. - śrdw.łac. amalgama 'jw.'
  • Amaltei róg -  Amaltei róg - róg obfitości. Etym. - atrybut Plutosa i Dionizosa jako patronów płodności ziemi, bogactwa, obfitości (gr. kēras Amaltheías, łac. cornu copiae)
  • amant alterna Camenae - amant alterna Camenae łac., Muzy lubią śpiew urozmaicony (dosł. wykonywany na przemian, tzn. przez dwóch pasterzy); por. variatio delectat. Etym. - z Wergiliusza (
  • amantes amentes - amantes amentes łac., zakochani (są jak) szaleńcy. Etym. - parafr. z Plauta (Kupiec, Prolog, 81) a. Terencjusza (Dziewczyna z Andros, 1, 3, 13)
  • amanuensis -  amanuensis kopista, przepisywacz, skryba; piszący pod dyktando. Etym. - łac. 'jw.'; a- zob. ab-; manus, zob. manuał
  • amarant -  amarant kolor czerwonofioletowy; bot. szarłat. Etym. - gr. amárantos 'nieśmiertelny; nie więdnący'; zob. a-; maraínein 'więdnąć, niszczeć'
  • amaretto -  amaretto wł. ciasteczko a. makaronik z gorzkimi migdałami; włoski likier o smaku migdałowym. Etym. - wł. zdrobn. od amaro 'gorzki', z łac. amarus 'jp.'
  • amari aliquid - amari aliquid łac., coś gorzkiego; lekko gorzki smak
  • amazonka -  amazonka żart. kobieta rycerskiego ducha; por. hic mulier; długa, szeroka, fałdzista suknia o obcisłym staniku, noszona dawn. przez kobiety do jazdy wierzchem; dawn. kobieta
  • AMB -  AMB(I)- w złożeniach: oba; obu-; por. amfi-. Etym. - łac. amb(i)- 'obu-; obustronnie; wokół'
  • ambaje -  ambaje dawn. brednie, androny, niedorzeczności, mrzonki. Etym. - łac. ambages 'manowiec; wybiegi; dwuznacznik'; zob. amb(i)-; -ages od agere, zob. agencja
  • ambalaż -  ambalaż handl. przest. opakowanie, (za)pakowanie; koszty opakowania. Etym. - fr. emballage 'jw.' od emballer 'zapakować'; em- zob. en-; balle 'paka; bela (
  • ambasada -  ambasada najwyższe w hierarchii dyplomatycznej przedstawicielstwo państwowe; jego lokal, gmach; dawn. misja, poruczenie, zlecenie. ambasador. Etym. - fr
  • ambicja -  ambicja poczucie własnej wartości i chęć jak najlepszego jej spożytkowania; aspiracje, pragnienie osiągnięcia wyższej pozycji i prestiżu społ., sukcesów, powodzenia, sławy
  • ambiopia -  ambiopia, diplopia, med. podwójne widzenie na skutek nierównomiernej pracy odpowiednich par mięśni ocznych. Etym. - zob. amb(i)-; -opia od gr. ōps, zob
  • ambit -  ambit, obejście, archit. nawa, krużganek, wąskie przejście obiegające od tyłu prezbiterium, oddzielone od niego arkadami a. murem. Etym. - łac. ambitus
  • ambiwalencja -  ambiwalencja dwojakość, dwuwartościowość uczuć; psychol. doznawanie jednocześnie sprzecznych uczuć i chęci w stosunku do tych samych osób, przedmiotów a. sytuacji; por
  • ambliopia -  ambliopia med. niedowidzenie, upośledzenie wzroku z różnych przyczyn. Etym. - gr. amblyōpía 'zmętnienie wzroku'; amblys 'tępy'; -opía od ōps, zob. -opsja
  • ambo meliores - ambo meliores łac., obaj lepsi; wart Pac pałaca, a pałac Paca (por. Arcades ambo; par nobile fratrum)
  • ambra -  ambra wydzielina przewodu pokarmowego kaszalota (potwala), stosowana w przemyśle perfumeryjnym, jako utrwalacz zapachu (por. olbrot; spermacet). Etym. - śrdw
  • ambrazura -  ambrazura wojsk. otwór strzelniczy w miejscu umocnionym, obwarowanym, opancerzonym. Etym. - fr. embrasure 'wnęka, framuga; strzelnica w murze' z przest
  • ambrozja -  ambrozja mit. gr. pokarm bogów; por. nektar; przen. przysmak, specjał, delicje, frykasy. Etym. - gr. ambrosía 'niesmiertelność, pokarm nieśmiertelnych (bogów)
  • ambrozjanie -  ambrozjanie Kośc. rz.kat. duszpasterskie zgromadzenie księży świeckich zał. w 1578 r. przez św. Karola Boromeusza. ambrozjańskie hymny pieśni łac. ułożone przez św
  • ambulans -  ambulans ruchoma placówka otwartej pomocy leczniczo-profilaktycznej; samochód do przewożenia chorych i rannych; karetka pogotowia; samochód do transportu i rozwożenia poczty
  • Ame enchantee - (L') Ame enchantée fr., Dusza zaczarowana. Etym. - tytuł powieści-rzeki (1922-27) pisarza fr. Romain Rollanda
  • ame nue - (L') âme nue fr., Naga dusza. Etym. - tytuł cyklu wierszy (1885 r.) Edmonda Haraucourta (1857-1941 r.); częste u Stanisława Przybyszewskiego
  • ameba -  ameba pełzak; pierwotniak, jednokomórkowiec (wymiar do 0,1 mm), poruszający się za pomocą nibynóżek, wypustek plazmatycznych; przen. człowiek chwiejny, niezdecydowany
  • amebiaza -  amebiaza, ameboza, entameboza, pełzakowica, czerwonka pełzakowa, med. zakaźna choroba pasożytnicza człowieka, powodowana przez pierwotniaka - pełzaka (amebę) czerwonki
  • amelia -  amelia med. wrodzony brak rąk a. nóg. Etym. - (1973) zob. a-; gr. mélos 'kończyny, kończyna'
  • amende honorable - amende honorable [wym. amãdonorabl] publiczne przyznanie się do winy; odwołanie oszczerstwa; pokuta kościelna. Etym. - fr. 'jw.'; amende 'grzywna; kara (pieniężna)'
  • American Dream - American Dream ang., dosł. 'amer. marzenie (senne)', pop. slogan, hasło wyrażające ideały demokracji, równości i wolności, na których budowano USA; amerykański sposób życia; amer
  • ameryk -  ameryk chem. pierwIASTEK, Tabl. 1, otrzymany sztucznie; zob. aktynowce. Etym. - od nazwy kontynentu: Ameryka; ta zaś od imienia podróżnika i kartografa wł
  • ametyst -  ametyst odmiana kwarcu, kamień półszlachetny, przezroczysty, fioletowy a. purpurowoczerwony. Etym. - gr. améthystos 'środek przeciw upiciu się; ametyst (gdyż
  • AMF -  AMF(I)- w złożeniach: wokół; obustronnie; obu rodzajów; obu-; por. ambi-. Etym. - gr. amphí 'wokół'; ámphō 'oba'
  • amfibia -  amfibia biol. organizm ziemnowodny; samochód a. czołg mogący poruszać się na lądzie i na wodzie; samolot mogący lądować i wodować. Etym. - gr. amphíbios
  • amfibolia -  amfibologia, amfibolia, jęz., log., dwuznaczność, niejasność wypowiedzi; zdanie, wyrażenie złożone, które można rozmaicie interpretować z uwagi na dwuznaczność konstrukcji
  • amfibrach -  amfibrach wersyf. stopa z trzech sylab, z których środkowa długa a. akcentowana, pozostałe krótkie a. nieakcentowane (Č ľ Č). Etym. - gr. amphíbrachys 'krótki
  • amfiktionia -  amfiktionia w staroż. Grecji związek miast-państw, zawarty w celu ochrony centralnej świątyni (szczególnie czczonego bóstwa, np. Apollina w Delfach) a. innego miejsca kultu
  • amfilada -  amfilada szereg sal, pokojów, połączonych ze sobą przejściami na jednej osi, na przestrzał. Etym. - fr. enfilade 'przestrzał, amfilada' od enfiler 'nawlekać
  • amfiteatr -  amfiteatr staroż. budowla w kształcie półkola, ze sceną (teatr gr.), a. w kształcie koła lub elipsy, z areną (cyrk rzymski do walk gladiatorów, dzikich zwierząt), z
  • amfitrion -  amfitrion żart. (gościnny) gospodarz; fundator (przyjęcia). Etym. - gr. Amphitryōn mit. król Teb, mąż Alkmeny; Zeus przybrawszy jego postać spłodził z Alkmeną
  • amfora -  amfora staroż. naczynie gliniane o dwóch pionowych uchwytach i wąskiej szyjce, zwężone u dołu, często zdobione techniką czarno- a. czerwonofigurową. Etym. - 
  • ami go home - ami, go home! ang., przyjacielu, wracaj do domu! Etym. - napisy na murach domów po 2. wojnie świat. w wielu krajach, skierowane do żołnierzy amerykańskich
  • amici fures temporis - amici fures temporis łac., przyjaciele to złodzieje (naszego) czasu. Etym. - maksyma cytowana przez Francisa Bacona jako "rada dla młodych studentów"
  • amicus certus in re incerta cernitur - amicus certus in re incerta cernitur łac., pewnego przyjaciela poznaje się w niepewnym położeniu. Etym. - z Cycerona (Laelius, 17, 64), jako cytat z poety rz
  • amicus curiae - amicus curiae łac., (dosł. przyjaciel sądu) bezinteresowny doradca; dawn. osoba nie związana z żadną ze stron, służąca poradą prawną sądowi w czasie rozprawy.amicus Plato, sed
  • amicus usque ad aras - amicus usque ad aras łac., przyjaciel do progu ołtarza (ofiarnego); przyjaciel, z którym się zgadzamy tylko na tematy świeckie; interpretowane również jako: przyjaciel gotów do
  • amidah -  amidah, amidot hebr., dosł. 'stojąc', błogosławieństwo odmawiane w postawie stojącej, znajdujące się w gł. części codziennej żyd. liturgii
  • amidy -  amidy związki chem., wywodzące się z amoniaku, w których jeden atom wodoru amoniaku jest zastąpiony resztą kwasową. Etym. - am(oniak); -id z gr. eídos
  • amidyzm -  amidyzm buddyjski kult Amitabhy obiecujący wyznawcom odrodzenie w raju i zbawienie dzięki wierze. Etym. - jap. Amida z sanskr. Amitābha 'Budda mahajański
  • amikoszoneria -  amikoszoneria nadmierna, rażąca poufałość. Etym. - fr. ami 'przyjaciel' z łac. amicus 'jp.'; fr. cochon 'świnia'
  • amikt -  amikt zob. humerał. Etym. - śrdw.łac. amictus od łac. 'płaszcz' z p.p. od amicire 'okryć, przyodziać'
  • aminy -  aminy chem. związki organiczne, pochodne amoniaku, w których 1, 2 a. 3 atomy wodoru zastąpione są rodnikami aromatycznymi a. tłuszczowymi. Etym. - am(oniak)
  • amis des mes amis -  amis des mes amis zob. les amis des mes amis
  • amnestia -  amnestia ustawodawczy zbiorowy akt łaski polegający na całkowitym a. częściowym darowaniu orzeczonych już kar za pewne przestępstwa popełnione przed określoną datą
  • amnezja -  amnezja med. niepamięć; chorobliwe osłabienie a. utrata pamięci. Etym. - gr. amnēsía 'niepamięć'; por. mnemo
  • amnion -  amnion anat. owodnia, błona jagnięca, cienka przezroczysta błona płodowa okrywająca bezpośrednio płód kręgowców. amniotyczne jajo zaopatrzone w układ błon płodowych i
  • amok -  amok malaj., napad morderczego szału, obłędnej furii
  • amonity -  amonity grupa głowonogów kopalnych o spiralnej muszli zewn. (o średnicy od 1 cm do 2 m) występująca od okresu dewońskiego do kreDOWEGO; Tabl. 7. Etym. - n.łac
  • amontillado - amontillado rodzaj białego, wytrawnego jerezu. Etym. - hiszp.; a- zob. ad-; montilla 'jw.', od nazwy miasta w Hiszpanii
  • Amor -  Amor wyobrażenie, uosobienie miłości; por. Kupido. amory miłostki, zalecanki, flirt. amorek zob. putto. Etym. - łac. amor 'miłość; bóg miłości (gr
  • Amor caecus - Amor caecus łac., miłość (jest) ślepa. Etym. - oparte na Prawach 5, 4, 731 Platona
  • amor che muove il sole e laltre stelle - (l') amor che muove il sole e l'altre stelle wł., miłość, która porusza Słońce i inne gwiazdy. Etym. - z Dantego (ostatni wers Boskiej Komedii, Raj, 33, 145)
  • amor patriae nostra lex - amor patriae nostra lex łac., miłość ojczyzny naszym prawem. Etym. - napis na frontonie Biblioteki Krasińskich w Warszawie
  • amoralny -  amoralny niemoralny, obcy moralności, pozbawiony zasad moralnych. Etym. - zob. a-; moralny
  • Amore celeste e mondano - Amore celeste e mondano wł., Miłość niebiańska i ziemska. Etym. - nadany w końcu XVII w. tytuł obrazu Tycjana, który zwano przedtem Wenus bliźniaczą (1512-15 r
  • amorfa krzewiasta -  amorfa krzewiasta bot. indygowiec krzewiasty. Etym. - n.łac. amorpha z gr. ámorphos 'bezkształtny'
  • amorficzny -  amorficzny bezpostaciowy, nie mający określonych kształtów; (wyraz) pozbawiony form gramatycznych; (ciało fiz.) nie mające budowy krystalicznej. Etym. - gr
  • amortyzacja -  amortyzacja umorzenie; zmniejszenie się wartości budynków, urządzeń, wskutek zużycia; okresowe odpisywanie sum, odpowiadających temu zmniejszeniu się wartości; łagodzenie
  • amour courtois - amour courtois fr., miłość dworna, śrdw. konwencja społ. i lit., w której miłość przybiera formy niemal feudalne; zob. Frauendienst
  • amour est enfant de boheme - (l') amour est enfant de bohème fr., (bo) miłość to cygańskie dziecię. Etym. - z habanery z 1. aktu opery Carmen (1875 r.) Bizeta
  • amour fou - amour fou fr., szalona miłość
  • amourpropre - amour-propre fr., miłość własna, próżność
  • ampelografia -  ampelografia nauka o winorośli. Etym. - n.łac. 'jw.'; gr. ámpelos 'winna latorośl'; zob. -graf
  • amper -  amper fiz. jednostka natężenia prądu elektr. Etym. - ku czci fizyka i matematyka fr. André Marie Ampère (1775-1836)
  • ampex -  ampex zob. magnetowid. Etym. - amer. nazwa handl
  • ampla -  ampla płytka miseczka alabastrowa, wisząca na łańcuchach, przesłaniająca i łagodząca światło lampy. ampułka szklana zasklepiona banieczka z lekiem do zastrzyku, płynem
  • amplifikacja -  amplifikacja wzmacnianie; powiększanie, rozszerzanie; wzbogacanie; podwyższanie a. obniżanie rangi opisywanego zjawiska za pomocą odpowiednich środków językowych. 
  • amputacja -  amputacja med. ablacja, operacyjne usunięcie jakiejś części ciała, narządu. Etym. - łac.amputatio 'obcięcie' od amputare 'obcinać; przycinać'; am-, amb
  • amulet -  amulet drobny przedmiot, któremu dawn. przypisywano magiczną moc chronienia noszącej go osoby od czarów, nieszczęść i chorób (por. fetysz; maskot(k)a; talizman). Etym.&
  • amusegueule - amuse-gueule [wym. amüzöl] fr., bawigęba, pop. kanapki, suche ciasteczka, solone migdały, oliwki itd., podawane wraz z apéritifem na przyjęciu
  • AMYL -  AMYL- w złożeniach: krochmal; skrobia. amylazy, diastazy, biol. enzymy rozkładające wielocukry (skrobię i glikogen) na cukry o mniejszych cząsteczkach (dekstryny i
  • An der schonen blauen Donau - An der schönen blauen Donau nm., Nad pięknym modrym Dunajem. Etym. - tytuł pierwszego śpiewanego walca (1867 r.) Jana Straussa mł. (1825-99); tekst wg wiersza An
  • ANA -  -ANA, -IANA w złożeniach: (z imieniem własnym tworzy r.nij. l.mn.) informacje, zwł. anegdotyczne, bibliograficzne, komentarze, varia o osobie, miejscowości, kraju (np
  • ANA -  ANA- (przed samogł. AN-) w złożeniach: w górę; w tył; znów, na nowo; por. re-. Etym. - gr. aná 'na(d), w górę'
  • anabaptysta -  anabaptysta, nowochrzczeniec, członek jednej z sekt protestanckich powstałych w XVI w., uznających chrzest tylko dorosłych. Etym. - zob. ana-; baptysta
  • anabatyczny ruch -  anabatyczny ruch - wstępujący ruch powietrza. Etym. - gr. anabatikós 'umiejący się wspinać' od anabaínein 'wnosić się; wdrapać się'
  • anabioza -  anabioza biol. (zdolność powrotu do życia, do stanu normalnego, po przejściowym zapadnięciu w) stan pozornej śmierci wskutek zamarznięcia a. wyschnięcia. Etym. -&
  • anaboliczne sterydy -  anaboliczne sterydy zob. sterydy anaboliczne. anabolizm zob. metabolizm
  • anachoreta -  anachoreta, eremita pustelnik, spędzający czas na kontemplacji i umartwieniach; samotnik, odludek. Etym. - późn.łac. 'jw.' z późn.gr. anachōrētēs 'jp.' od
  • anachronizm -  anachronizm błędne umiejscowienie wydarzeń hist., pojęć, osób w czasie, w którym nie mogły istnieć; błąd w chronologii; niezgodność z duchem epoki; przeżytek; por. archaizm
  • anadiploza -  anadiploza, palilogia, fig. ret. powtórzenie na początku zdania ostatniego wyrazu poprzedniego zdania. Etym. - gr. adadíplōsis 'powtórzenie'
  • Anadyomene -  Anadyomene jeden z przydomków AfRODYTY (Tabl. 30); por. Kallipygos. Etym. - gr. anadyoménē 'dosł. wynurzająca się z morza'
  • anaerobioza -  anaerobioza [wym. ...a-er...] biol. życie w środowisku nie zawierającym wolnego tlenu. anaerob(iont)y, anoksybionty, zool. beztlenowce, organizmy mogące żyć w
  • anafilaksja -  anafilaksja med. nadwrażliwość; uczulenie organizmu spowodowane ponownym wprowadzeniem antygenu. Etym. - zob. ana-; gr. phýlaksis 'czuwanie' od phylássein
  • anafora -  anafora lit. fig. stylist. powtarzanie tego samego wyrazu a. zwrotu na początku kilku kolejnych zdań, wersów, strof; por. symploke. Etym. - zob. ana-; -for(a)
  • anaglif -  anaglif plast. płaskorzeźba cyzelatorska, zwł. na dzbanach, pucharach itp.; plast. gra świateł i cieni sprawiająca złudzenie reliefu; fotografia a. projekcja stereoskopowa w
  • anagnoryzm -  anagnoryzm rozpoznanie, lit., teatr. wydarzenie (a. rozwiązanie intrygi) w dramacie klasycznym: gł. bohater dowiaduje się, kim jest naprawdę (a. kim jest jakaś inna postać
  • anagram -  anagram wyraz utworzony przez przestawienie liter a. sylab innego wyrazu a. zdania (np. tyran - narty); por. palindrom. Etym. - zob. ana-; -gram
  • anakolut -  anakolut lit. mimowolne a. umyślne (zwł. dla zbliżenia tekstu do mowy pot.) odstąpienie od logicznej a. składniowej ciągłości w zdaniu. Etym. - gr
  • anakonda -  anakonda jeden z największych węży dusicieli z rodziny boa, żyjący w okolicach tropikalnych Ameryki Płd. Etym. - (?) z syng. henakandajā '(dosł. piorunowa
  • anakreontyk -  anakreontyk pogodny wiersz o tematyce miłosnej a. biesiadnej, opiewający radość życia, nawiązujący do stylu liryka gr. Anakreonta z Teos w Jonii (VI w. p.n.e.)
  • analekta -  analekta wybór fragmentów a. dzieł jednego a. kilku autorów, zaopatrzony w noty źródłowe; wypisy dla celów dydaktyczno-naukowych. Etym. - gr. 'rzeczy wybrane'
  • analemmatyczny zegar słoneczny -  analemmatyczny zegar słoneczny - z kalibrowaną podziałką w kształcie cyfry 8, na której odpowiednio (dla danego dnia w roku) ustawiony pręt (a. osoba) cieniem swym wskazuje
  • analeptyki -  analeptyki med. środki cucące, stosowane w stanach wyczerpania, depresji, przy zatruciach alkoholem, barbituranami itd., pobudzające ośrodkowy układ nerwowy. Etym. 
  • analfabeta -  analfabeta człowiek dorosły, nie umiejący czytać ani pisać; przen. ignorant, nieuk, profan, partacz. analfabetyzm. Etym. - gr. analphabētos 'nie znający
  • analgezja -  analgezja med. niewrażliwość na ból; znieczulenie. Etym. - gr. analgesía 'jw.'; an- zob. a-; zob. -alg
  • analiza -  analiza rozbiór, rozłożenie całości na składniki, elementy; badanie poszczególnych cech, właściwości zjawiska a. przedmiotu; por. synteza. analityczny. Etym. 
  • analny -  analny anat., psychol. odbytniczy, odbytowy, odbytnicowy. Etym. - łac. anus dpn. ani 'anat. odbyt'
  • analog -  analog(on) gr. odpowiednik. analogia zgodność, odpowiedniość, podobieństwo pewnych cech między odmiennymi skądinąd przedmiotami, zjawiskami; odpowiednik, rzecz podobna
  • anamneza -  anamneza med. wywiad lekarski, dowiadywanie się przed zbadaniem pacjenta o jego dolegliwości, historię choroby (por. katamneza); filoz. przypomnienie sobie przez dusze tego
  • anamorfoza -  anamorfoza plast. technika perspektywy dająca zniekształcony wizerunek przedstawianego przedmiotu, gdy patrzy się z normalnego punktu widzenia, ale zniekształcenie znika i
  • Ananiasz -  Ananiasz kłamca. Etym. - wg Biblii (Dzieje Ap., 5, 3-5)
  • ananim -  ananim lit. pseudonim utworzony przez napisanie prawdziwego nazwiska na odwrót. Etym. - zob. ana-; -onim; anonim
  • ananke -  ananke uosobienie konieczności; los, przeznaczenie, fatum; por. mojra. Etym. - gr. anánkē 'to, co ma być, konieczność, przeznaczenie', także gr. mit. bogini
  • anapest -  anapest lit. trójsylabowa stopa wierszowa o dwóch sylabach krótkich a. nieakcentowanych i trzeciej długiej a. akcentowanej (Č Č ľ). Etym. - gr. (dáktylos)
  • anarchia -  anarchia bezrząd, samowola; chaos, dezorganizacja, bezhołowie, zamęt, rozprzężenie, bezplanowość, żywiołowość (produkcji). anarchiczny samowolny, niezdyscyplinowany.&
  • anastatyczny -  anastatyczny (prze)druk - przest. metoda kopiowania (reprodukcji) starych druków przez przenoszenie ich za pomocą kwasów na kamień litograficzny a. blachę cynkową dla
  • anastrofa -  anastrofa lit. odwrócenie zwykłego porządku wyrazów dla efektu retor. a. powtórzenie wyrazów w porządku odwróconym. Etym. - gr. anastrophē 'odwrócenie'; zob
  • anastygmat -  anastygmat opt. układ soczewek usuwający astygmatyzm i inne aberracje; obiektyw fot. wysokiej jakości, pozbawiony wad optycznych. Etym. - an- zob. a
  • anatema -  anatema uroczysta klątwa kościelna, ceremonialna ekskomunika. Etym. - gr. anáthēma 'rzecz poświęcona; oddana (złu); przeklęta'; zob. ana-; ttithénai, zob
  • anatocyzm -  anatocyzm procent składany, odsetki obliczone od sumy z odsetkami z ubiegłego okresu; pobieranie odsetek od odsetek. Etym. - g. anatokísmós; zob. ana
  • anatomia -  anatomia dział biologii, nauka o budowie organizmów żywych. anatom(iczny). Etym. - gr. anatomē 'sekcja (zwłok)' od anatémnein 'pociąć'; zob. ana-; -tom
  • ancestralny -  ancestralny dotyczący przodków; właściwy przodkom. Etym. - śrdw.fr. ancestrel 'jw.' od ancestre 'przodek' z łac. antecessor 'poprzednik' z antecedere
  • anchio sono pittore - anch'io sono pittore! wł., i ja jestem malarzem. Etym. - okrzyk, jaki miał wydać Correggio w czasie pobytu w Bolonii, stanąwszy przed obrazem Rafaela (Św. Cecylia)
  • anchois - anchois fr., [wym. ãszua], anchovy (l.mn. -vies) ang., [wym. änczewi (-wiz)]; rybka, sardela, zwł. w konserwch, ostro przyprawiona. Etym. - hiszp. ancho(v)a
  • ancien regime - ancien régime fr., [wym. ãsję reżim] dawny system rządów; stary ład; dawny, feudalny ustrój; por. reżim. Etym. - 'dawny rząd', czyli system rządów i hierarchia
  • ancilla theologiae - ancilla theologiae łac., (filozofia) służebnica teologii (wg św. Piotra Damianiego, 1007-72)
  • ancora imparo - ancora imparo wł., ciągle się jeszcze uczę; por. wiek żywi, wiek uczis'... Etym. - ulubione jakoby powiedzenie Michała Anioła
  • ancylostomiaza -  ancylostomiaza, ancylostomoza med."choroba górnicza", na którą cierpi ok. 450 milionów ludzi, wywołana przez tęgoryjca dwunastniczego z rodziny nicieni, który
  • andabata -  andabata łac., staroż. gladiator rz. walczący na ślepo w hełmie zakrywającym oczy
  • andaluzja -  andaluzja gwar. teatr. przest. sztuka (tekst dramatyczny) budząca w zespole teatru obawy, że może być administracyjnie prześladowana, zatrzymana przez cenzurę, nie
  • andate a letto Don Basilio - andate a letto, Don Basilio! wł., idź do łóżka, Don Bazylio! Etym. - z opery Rossiniego (Cyrulik sewilski, 2, 4) 1816 r
  • andere Stadtchen andere Madchen - andere Städtchen, andere Mädchen nm., inne miasta, inne dziewczęta. Etym. - ze Śpiewnika dla artystów nm. (1833 r.) Alberta Schlippenbacha
  • andragogika -  andragogika pedagogika (teoria oświaty) dorosłych. android automat naśladujący ruchy człowieka. androfobia wstręt do mężczyzn. androcentryzm podkreślanie
  • Andromedy odmiana -  Andromedy odmiana, odmiana bakterii, wirusa a. innego mikroorganizmu, którego przypadkowe rozprzestrzenienie się z jakiegoś laboratorium mogłoby wywołać katastrofalne skutki
  • andron -  andron część staroż. domu gr. przeznaczona dla mężczyzn; zob. gineceum. Etym. - zob. andro
  • anechou kai apechou -  anechou kai apechou gr., zob. sustine et abstine
  • anegdota -  anegdota krótka, zabawna a. charakterystyczna historyjka, powiastka (aktualna a. historyczna), dykteryjka, facecja; "kawał", "wic"; lit. fabuła, wątek
  • aneks -  aneks uzupełnienie; załącznik; dodatek (uzupełniający tekst książki), suplement; por. appendix; przybudówka. aneksja zabór, zagarnięcie przemocą (części) terytorium
  • anekumena -  anekumena nie zamieszkane obszary świata. Etym. - gr., wg pojęć staroż. Greków obszary położone na płn. (jako zbyt chłodne) i na płd. (jako zbyt gorące) od
  • anemia -  anemia med. niedokrwistość; niedostatek hemoglobiny i krwinek czerwonych we krwi. Etym. - gr. anhaimía 'bezkrwistość'; an- zob. a-; zob. -emia
  • ANEMO -  ANEMO- w złożeniach: wiatr; med. inhalacja. Etym. - gr. ánemos 'wiatr'
  • anemogamia -  anemogamia, wiatropylność, bot. zapylanie kwiatów za pośrednictwem wiatru (jak u większości traw i drzew leśnych). Etym. - zob. anemo-; -gamia
  • anemon -  anemon bot. zawilec. Etym. - gr. anemōnē 'jw.'
  • anepigraf -  anepigraf pismo a. dzieło sztuki bez tytułu. Etym. - gr. anepígraphos 'bez napisu'; zob. ana-; epigraf
  • aneroid -  aneroid sprężynowy barometr próżniowy do pomiaru ciśnienia atmosferycznego; por. manometr. Etym. - fr. anēroïde 'jw.'; zob. a-; gr. nearós 'młodzieńczy
  • anestetyk -  anestetyk med. środek znieczulający. anestezjolog lekarz zajmujący się wszystkimi czynnościami związanymi ze znieczuleniem operowanego pacjenta. anestezja med
  • aneuryna -  aneuryna zob. tiamina. Etym. - n.łac. aneurin; zob. a-; neur
  • aneuryzma -  anewryzm, aneuryzma, tętniak, miejscowe rozszerzenie tętnicy spowodowane zwyrodnieniem jej ścian. Etym. - gr. aneúrysma 'otwarcie; rozepchnięcie'; zob. ana
  • angaria -  angaria rekwizycja w czasie wojny środków transportowych państwa neutralnego w celu zniszczenia ich a. wykorzystania przez państwo wojujące; embargo. Etym. - 
  • angażować -  angażować najmować, przyjmować do pracy; zawierać z kim umowę o pracę (np. z aktorem); por. engagement; (a. się) godzić się, umawiać się o pracę; zobowiązać się, wmieszać
  • angelisme - angélisme [ãżelism] (ok. 1955) pragnienie niepokalanej czystości; postawa polegająca na odmowie akceptacji przykrej rzeczywistości, bądź ze wstydu, bądź przez naiwność lub przez
  • angelologia -  angelologia traktat dogmatyki chrześc. zajmujący się naturą, przeznaczeniem, teorią aniołów. Etym. - gr. ángelos 'poseł; wysłannik; zwiastun; anioł'; zob. log
  • angina -  angina med. ostre zapalenie migdałków podniebieniowych i gardła; (a. pectoris) dławica piersiowa, dusznica bolesna, zaburzenia w dopływie krwi do mięśnia sercowego w wyniku
  • ANGIO -  ANGIO- w złożeniach: naczynie krwionośne a. limfatyczne; ogrod. nasiennik; por. flebo-. Etym. - gr. angeíon zdrobn. od ángos 'naczynie; urna'
  • anglaise -  anglez dawn. długi surdut; długi pukiel włosów, lok; koń rasy ang., angielczyk; (anglaise [wym. angle:z]) nazwa tańców w takcie parzystym (rzadziej trójdzielnym), pochodz
  • Angleterre est une nation -  Angleterre est une nation... zob. l'Angleterre est
  • AngloSaxon Attitudes - Anglo-Saxon Attitudes ang., Anglosaskie pozy. Etym. - tytuł satyrycznej powieści (1956) pisarza ang. Angusa Wilsona (ur. 1913) o różnych odmianach prawdy i fałszu w
  • angora -  angora odmiana kotów, królików i kóz o długiej, delikatnej sierści; moher. Etym. - prawdop. przekład nm. Angorakaninchen a. fr. lapin angora 'królik', od
  • angostura -  angostura gorzka i aromatyczna kora płd.amer. drzewa, używana dawniej jako lek przy tropikalnych zaburzeniach żołądkowych i przeciwszkorbutowy, dziś gł. do wyrobu gorzkich
  • Angry Young Man - Angry Young Man ang., Gniewny młodzian. Etym. - tytuł książki (1951 r.) pisarza ang. Leslie Paula (ur. 1905 r.); w l.mn. (A. Y. Men) - nazwa nadawana pokoleniu &
  • angstrem -  angstrem (Å) jednostka długości równa jednej dziesięciomilionowej części milimetra, stosowana zazw. do wyrażania długości fal (np. światła). Etym. - od
  • anguis in herba -  anguis in herba zob. latet anguis
  • angulus ridet - angulus ridet łac., ten zakątek uśmiecha się (do mnie), uśmiecha mi się. Etym. - z Horacego (Pieśni, 2, 6, 13); o Tarencie
  • anihilacja -  anihilacja proces fiz., w którym para cząstka-antycząstka zamienia się w inne cząstki elementarne; dawn. zniweczenie, unieważnienie. Etym. - późn.łac
  • anilana -  anilana nazwa handl. włókien syntetycznych z poliakrylonitrylu; por. orlon
  • anilina -  anilina, fenyloamina, aminobenzen, oleista ciecz służąca do wyrobu barwników syntetycznych, leków i in. związków; ważny surowiec przemysłu chem. Etym. - port
  • anima -  anima w teorii Junga: autonomiczny archetyp zawarty w zbiorowej nieświadomości człowieka, symbolizujący żeńską część jego natury; odziedziczone zbiorowe wyobrażenie kobiety
  • anima mundi - anima mundi łac., dusza świata (gr. psychē tou kósmou). Etym. - u Szekspira (Sonet 107): The prophetic soul of the wide world, dreaming on things to come ("
  • animal symbolicum - animal symbolicum łac. zwierzę symbolizujące. Etym. - z Ernsta Cassirera (Esej o człowieku 1, 2), 1944 r
  • animam debet - animam debet łac., dosł. winien jest (swą) duszę; zadłużony po uszy. animatyzm, preanimizm teoria antropologa ang. R.R. Maretta (1866-1943) głosząca, że pierwotnym
  • animozja -  animozja niechęć, uraza, antypatia, nieprzyjaźń. animusz zapał, fantazja, werwa, energia; rezon, kontenans; kuraż, brawura, odwaga. Etym. - łac. animōsus
  • anion -  anion fiz. jon ujemny, atom a. grupa atomów o ujemnym ładunku elektr.; por. kation. Etym. - gr. r.nij. od aniōn p.pr. od aniénai 'iść w górę'; zob. ana
  • ANIZO -  ANIZO- w złożeniach: nierówny. anizotropia fiz. występowanie różnych własności fiz. danego ośrodka (gł. ciał krystalicznych) w różnych kierunkach (np. inna wytrzymałość
  • ankier -  ankier przest. kotew, pręt stalowy wzmacniający elementy konstrukcyjne budowli; przest. wychwyt (kotwiczny), część mechanizmu zegarka regulująca równomierność jego chodu
  • ankieta -  ankieta zbieranie informacji przez zadawanie pytań; badanie różnych dziedzin życia, zagadnień, poglądów, opinii publ. za pomocą pytań zadawanych określonej grupie osób a
  • ankieter -  ankieter socjol. pracownik zbierający od respondentów odpowiedzi a. dane ankietowe. Etym. - fr. enquéteur 'jw.' od enquéte, zob. ankieta
  • anlagen -  anlagen fundament, podstawa późniejszego rozwoju, rudyment, zwł. nagromadzenie komórek płodu rozpoczynające w sposób widoczny rozwój jakiegoś organu a. kończyny. Etym.&
  • annalista -  annalista hist. kronikarz; autor annałów, roczników, kronik. Etym. - łac. (libri) annāles '(księgi) doroczne; kroniki', l.mn. od annalis 'roczny' z annus
  • Annasz -  Annasz (od A. do Kaifasza) - (odsyłać, chodzić, wędrować, błąkać się bezskutecznie) od jednej instancji do drugiej. Etym. - wg Biblii (Ew. wg Jana, 18, 24)
  • anno currente - anno currente łac., w roku bieżącym.anno aetatis suae (np. XLV) łac., w (45.) roku swego życia (dawn. napisy na nagrobkach, portretach).Anno Domini (skr. A.D.) w roku Pańskim, tj
  • anno urbis conditae -  anno urbis conditae zob. ab urbe
  • annominacja -  annominacja lit., figura retor. polegająca na zestawieniu wyrazów o pokrewnym brzmieniu, a innym znaczeniu; por. paronomazja. Etym. - łac. annominatio
  • annuit coeptis - annuit coeptis łac., (Bóg) spojrzał życzliwie na nasze przedsięwzięcie. Etym. - z Eneidy, 9, 625 Wergiliusza; użyte jako dewiza wielkiej pieczęci USA
  • Annuntiatio -  Annuntiatio chrześc. Zwiastowanie, poselstwo archanioła Gabriela do Marii Panny, że zostanie matką Jezusa (25 III). Etym. - łac. od annuntiare 'oznajmiać'
  • annus confusionis - annus confusionis łac., rok zamieszania, 46 r. p.n.e., kiedy przy juliańskiej reformie kalendarza dodano 67 dni.annus mirabilis łac., cudowny, osobliwy rok (o jakimś szczególnie
  • anoda -  anoda elektroda źródła prądu elektr. a. odbiornika energii elektr., dodatnia a. połączona ze źródłem dodatniego potencjału elektr. Etym. - gr. ánodos 'droga w
  • anoksemia -  anoksemia med. niedobór tlenu we krwi. anoksja med. niedobór tlenu w tkankach; głód tlenowy organizmu. Etym. - zob. an-; oks(y)-; -emia; bio
  • anomalia -  anomalia nieprawidłowość, odchylenie od ogólnej reguły, od normy. anomalny nieprawidłowy; anormalny. Etym. - gr. anōmalía 'nierówność' od anōmalos
  • anomia -  anomia stan społeczeństwa wynikający z rozpadu powszechnie przyjętych norm postępowania; sytuacja, w której normy moralne a. wzorce zachowania się są nieobecne, niejasne a
  • anonim -  anonim nieznany, bezimienny; nieznany autor; bezimienny utwór; list bez podpisu; por. incognito. anonimowy. Etym. - gr. anōnymos 'bezimienny' an- zob. a
  • anons -  anons inserat, ogłoszenie w prasie. anonsować zapowiadać, obwieszczać czyjeś przybycie. Etym. - fr. annonce 'ogłoszenie; zapowiedź' od annoncer '(o)
  • anorak -  anorak wkładany przez głowę skafander eskimoski z futra, skóry a. płótna, z wszytym kapturem (i kieszeniami). Etym. - grenlandzki esk. ánorâq 'jw.'
  • anoreksja -  anoreksja długotrwały brak apetytu; (anorexia nervosa) med. jadłowstręt psychiczny, patologiczny brak apetytu z przyczyn psychicznych (gł. u dziewcząt), któremu zazw
  • anormalny -  anormalny nienormalny, nieprawidłowy, anomalny. Etym. - śrdw.łac. anormalis 'jw.'; zob. a-; norma
  • ansa -  ansa niechęć, animozja; uraza, pretensja. Etym. - łac. 'to, za co można ująć (rękojeść; ucho; rączka); powód, okazja, sposobność'
  • ansambl -  ansambl przest. scena zbiorowa w sztuce teatr., w operze; przest. zespół aktorów a. muzyków; dawn. harmonia, zestrojenie składników dzieła art. Etym. - fr
  • Anschluss - Anschluss [wym. anszlus] polit. przyłączenie Austrii do Niemiec. Etym. - nm. 'przy-, dołączenie; styczność; załącznik' od anschliessen 'przykuć; przyłączyć
  • ansztalt -  ansztalt pop. żart. zakład, lokal; instytucja. Etym. - nm. Anstalt 'jw.; urządzenie; zarządzenie' od anstellen 'zarządzić; urządzić'
  • ANT -  ANTY-, ANTI- (przed samogł. często: ANT-) w złożeniach: przeciw (fizycznie a. moralnie); opozycyjny, wrogi, rywalizujący; nie-; przeciwległy, odwrotny; (o lekach itp.)
  • antabus -  antabus, antikol, lek uczulający na działanie alkoholu, stosowany przy leczeniu alkoholików. Etym. - zob. anty-; łac. abusus 'nadużycie'; zob. ab-; usus
  • antagonista -  antagonista przeciwległy; przeciwny; działający przeciwstawnie; oponent, przeciwnik; rywal; wróg. antagonistyczny. antagonizm wzajemna wrogość, sprzeczność
  • Antarktyda -  Antarktyda pokryty lodem kontynent (ląd stały) wokół Bieguna Południowego. Antarktyka obszar polarny i subpolarny półkuli płd., w którego centrum leży Antarktyda; por
  • ANTE -  ANTE- w złożeniach: poprzedni; poprzedzający; wcześniejszy niż; naprzód; prze-; przed (w miejscu a. czasie).ante bellum łac., przed wojną.ante litteram łac., zob. avant la
  • antechbetyzm -  antechbetyzm analfabetyzm techniczny, zwł. u humanistów. Etym. - wyraz an(alfa)betyzm z sylabą tech(niczny) wstawioną na miejsce alfa
  • anthropos metron panton - anthropos metron panton gr., człowiek miarą wszechrzeczy. Etym. - maksyma Protagorasa (ok. 450 p.n.e.); por. Diogenes Laertius (Protagoras, 9, 8, 51)
  • anthropos theou paignion - anthropos theou paignion gr., człowiek boże igrzysko. Etym. - przypisywane Synezjuszowi z Cyreny, ok. 370-ok. 413 r.; tł. wg Jana Kochanowskiego (Fraszka 3, 76)
  • anti -  anti- zob. anty-. antidotum antydot, odtrutka. Etym. - łac. 'jw.' z gr. antídoton '(dosł. dany przeciw) lek' z antididónai 'dawać w zamian; dać jako
  • antigura -  antigura zupa karaibska z dyni, mleka, cebuli, pomidorów, z dodatkiem tymianku i pietruszki. Etym. - od nazwy wyspy w archipelagu Wysp Podwietrznych na Morzu
  • antikol -  antikol zob. antabus
  • Antinous -  Antinous [wym. ...no-us] wzór urody męskiej. Etym. - niezwykle piękny młodzieniec cesarza rz. Hadriana; wg twierdzenia Hadriana utonął w Nilu (r. 130 n.e.)
  • antipasto -  antipasto zakąska, przystawka; por. hors d'oeuvre. Etym. - wł. 'jw.'; zob. ante-; pasto 'posiłek; danie; pokarm' z łac. pastus 'pożywienie; pasza' z p.p. od
  • antiroman -  anti-roman zob. nouveau roman. Etym. - tytuł parodii romansu pasterskiego (1627 r.) Charlesa Sorela
  • antologia -  antologia wybór (fragmentów) utworów lit. jednego a. wielu autorów (zwł. z określonego okresu lit. a. zakresu tematycznego); wypisy. Etym. - gr. anthologia
  • antonimia -  antonimia przeciwstawność znaczeń. antonimy para wyrazów o znaczeniach przeciwstawnych (np. dobry - zły; dzień - noc; kochać - nienawidzić); por. synonimy. Etym.&
  • antonomazja -  antonomazja lit. rodzaj zamienni, polegający na zastąpieniu imienia pospolitego własnym a. odwrotnie (np. Goliat zamiast olbrzym; mały rycerz zamiast Wołodyjowski). 
  • antrakt -  antrakt przerwa między aktami dzieła scenicznego (sztuki, opery), częściami koncertu itp.; epizod instrumentalny wykonywany między aktami opery, baletu itp. (muzyka
  • ANTROP -  -ANTROP(O)- w złożeniach: ludzki; ludo-; człowiek. antropoid małpa człekokształtna (szympans, goryl, orangutan). antroponimia dział onomastyki obejmujący badanie
  • antrykot -  antrykot mięso z górnicy wołowej a. z górki cielęcej, biegnących wzdłuż kręgosłupa po stronie grzbietu; bity kotlet z tego mięsa. Etym. - fr. entrecôte 'dosł
  • antybiotyki -  antybiotyki substancje chem. wytwarzane przez drobnoustroje (zwł. pewne bakterie i pleśnie) a. otrzymywane syntetycznie, mogące zabijać bakterie chorobotwórcze a. hamować
  • antychryst -  antychryst wg tradycji katolickiej wróg Chrystusa, mający się pojawić przed nadchodzącym końcem świata i powtórnym przyjściem Zbawiciela (por. chiliazm, millennium; Biblia
  • antycyklon -  antycyklon meteor. potężny wir atmosferyczny o charakterze wyżu barycznego (ciśnienie wzrasta od peryferii ku środkowi), wywołujący spadek zachmurzenia. Etym. -&
  • antycypacja -  antycypacja wyprzedzanie, przewidywanie, zakładanie czegoś jeszcze nie istniejącego; pogląd jeszcze nie udowodniony, ale słuszny i znajdujący później swoje potwierdzenie
  • antydatowanie -  antydatowanie opatrywanie dokumentu, pisma datą wcześniejszą od faktycznej, a. gazety, pisma - późniejszą; postdatowanie. Etym. - -anty- zob. ante
  • antydopingowe badania -  antydopingowe badania przeprowadzane u zawodników podczas zawodów sport. dla wykrycia ewentualnej obecności środków dopingowych w materiale biologicznym. Etym. -&
  • antydot -  antydot zob. antidotum. antyfraza fig. ret. użycie słów w sensie odwrotnym do ich powszechnie przyjętego znaczenia dla uzyskania efektu humorystycznego a. ironicznego.&
  • antyk -  antyk staroż. cywilizacja i kultura gr.-rz.; zabytkowe dzieło sztuki (zwł. mebel, porcelana, obraz itp.). antyczny odnoszący się do starożytności gr.-rz.; zabytkowy
  • antyklimaks -  antyklimaks fig. ret. nagłe przejście w mowie a. piśmie od wzniosłości do śmieszności, pospolitości, banału. Etym. - zob. anty-; klimaks
  • antyklina -  antyklina geol. siodło, wypukła część fałdu; por. synklina. antykoncepcyjne środki - zapobiegające zajściu w ciążę. Etym. - zob. anty-; -klin- z gr
  • antykwa -  antykwa krój czcionki druk. wzorowany na napisach łac., pismo proste (w przeciwieństwie do kursywy). antykwariusz kierownik, właściciel antykwariatu, antykwarni, sklepu
  • antylogia -  antylogia zob. oksymoron. Etym. - gr. antilogía 'sprzeczka; sprzeczność'; zob. anty-; log-; -log
  • antymetabola -  antymetabola, antymetateza fig. ret. wypowiedź, której część druga w odmiennym porządku, innych formach gram., funkcjach składniowych, a nieraz i przeciwnym znaczeniu
  • antymon -  antymon chem. pierwIASTEK, Tabl. 1. Etym. - śrdw.łac. antimonium 'jw.'
  • antynomia -  antynomia sprzeczność wewnętrzna; log. rozumowanie (dowód) pozornie poprawne, ale prowadzące do sprzeczności; sprzeczność między dwoma równie uzasadnionymi twierdzeniami
  • antypka -  antypka bot. wiśnia wonna; cybuch, laska itp. zrobione z drewna tej wiśni. Etym. - ros. antípka z tur. antep 'wiśnia'
  • antyseptyka -  antyseptyka odkażanie ran za pomocą chem. środków bakteriobójczych, antyseptycznych, antyseptyków. Etym. - zob. anty-; septyczny
  • antyszambrowanie -  antyszambrowanie przest. długie wyczekiwanie w przedpokojach, poczekalniach na audiencję, posłuchanie, rozmowę z osobami ustosunkowanymi, wpływowymi. Etym. - 
  • antytetyczny -  antytetyczny przeciwstawny. antyteza przeciwieństwo, kontrast; twierdzenie przeciwstawne innemu (tezie); por. triada. Etym. - zob. anty-; teza
  • antytrynitarze -  antytrynitarze przeciwnicy dogmatu o trójosobowości Boga, nie uznający bóstwa Chrystusa; w Polsce (XVI-XVII w.) lewy odłam reformacji - bracia polscy, arianie, socynianie
  • anulować -  anulować unieważnić, uznać za niebyłe, kasować, znieść, cofnąć, uchylić. Etym. - późn.łac. annulare 'unicestwić'; zob. ad-; łac. nullus 'żaden'; ne 'nie'
  • anuria -  anuria med. bezmocz, zaprzestanie wytwarzania moczu w nerkach. Etym. - n.łac.; zob. a- (an-); uria z gr. oúron, zob. urografia
  • anyżówka -  anyżówka słodki, zazw. bezbarwny likier na owocach anyż(k)u, używany jako składnik koktajli albo napój po obiedzie. Etym. - gr. anison 'anyż(ek)'
  • anżelika -  anżelika bot. korzeń arcydzięgla litworu, dzięki zawartości olejków eterycznych używany w lecznictwie i do wyrobu wódek i likierów; smażone w cukrze ogonki liści arcydzięgla
  • ao dai -  ao dai jęz. wietn., tradycyjny ubiór kobiecy w Wietnamie, złożony z sukienki ze stojącym kołnierzykiem, przeciętej od dołu do pasa z obu boków, i szerokich, piżamowych
  • aojdowie -  aojdowie śpiewacy, którzy w przedhomerowej Grecji opiewali na dworach możnych panów, przy dźwiękach formingi czy kitary, czyny bohaterów; por. bard. Etym. - 
  • Aonidy -  Aonidy, aońskie siostry - MUZY; Tabl. 30. Etym. - od nazwy Aonii, części Beocji, w której mieścił się Helikon i źródło Hippokrene (por. Pegaz), będącej wg mit
  • aorta -  aorta główna tętnica ciała kręgowców, odprowadzająca u człowieka krew z lewej komory serca do tętnic obwodowych; por. arteria. Etym. - gr. aortē 'rzecz
  • aoryst -  aoryst gram. czas przeszły dokonany (w gramatyce gr., sanskr., staropolskiej). Etym. - gr. aóristos 'nieokreślony (zwł. w odróżnieniu od innych form czasu
  • apage Satana - apage, Satana! łac., idź precz, szatanie!; por. vade retro... Etym. - tł. z gr. (hýpage sataná)
  • apagogiczny dowód -  apagogiczny dowód - log. pośredni dowód twierdzenia, oparty na udowodnionej fałszywości twierdzenia przeciwnego. Etym. - gr. aapagōgē 'dosł. odprowadzenie; jw
  • apanaże -  apanaże ziemie, nieruchomości, uposażenie, dochody członków domu panującego przyznane im przez monarchę a. organ ustawodawczy; przest. zasiłki, pieniądze na utrzymanie. 
  • aparat -  aparat przyrząd (zespół przyrządów) spełniający określone zadania, ale nie przetwarzający ani nie wytwarzający energii mech.; biol. narząd (zespół narządów) spełniający
  • apartament -  apartament dwu- a. kilkupokojowy reprezentacyjny "numer" w hotelu; (zwł. w l.mn.) luksusowo urządzone, obszerne mieszkanie. Etym. - fr. appartement
  • apartheid -  apartheid rozdzielenie ras, segregacja rasowa; polityka separowania i dyskryminacji polit.-ekonomicznej Afrykanów i innych "kolorowych" w Republice Płd. Afryki
  • aparthotel -  aparthotel budynek z umeblowanymi mieszkaniami, sprzedawanymi prywatnym osobom jako inwestorom, ale wynajmowanymi i obsługiwanymi jako apartamenty hotelowe w okresach
  • aparycja -  aparycja przest. wygląd zewnętrzny; dawn. zjawienie się, ukazanie się. Etym. - późn.łac. apparitio 'ukazanie się; epifania' z łac. apparēre 'zjawiać się'; ap
  • apasz -  apasz przest. rzezimieszek, bandyta, chuligan, zwł. paryski. Etym. - fr. apache 'włóczęga; złoczyńca nocny' od nazwy Apaczów, plemion indiańskich płd.zach
  • apatia -  apatia uczuciowa obojętność wobec podniet, brak zainteresowań i skłonności (na skutek znużenia psych. a. fiz. lub w pewnych chorobach psych.); nieczułość, niewrażliwość
  • apatryda -  apatryda apolita, bezpaństwowiec, osoba nie posiadająca obywatelstwa żadnego państwa. Etym. - gr. ápatris dpn. apátridos 'pozbawiony ojczyzny'; zob. a-; patēr
  • apeiron -  apeiron filoz. bezgraniczna, nieskończona, wieczna, bezkształtna pramateria, będąca elementarnym tworzywem (por. arche) przyrody (wg filozofa gr. Anaksymandra z Miletu; ok
  • apeks -  apeks akme, szczyt, wierzchołek; czubek języka; astr. punkt na sferze niebieskiej określający kierunek ruchu Słońca i Układu Słonecznego względem określonej grupy gwiazd.&
  • apel -  apel wezwanie; odezwa; pobudka; zbiórka; sprawdzanie obecności na zbiórce. apelacja odwołanie się do wyższych instancji o ponowne rozpatrzenie sprawy; wyższa instancja
  • apercepcja -  apercepcja psych. proces postrzegania, poznawania i przyswajania sobie nowych wyobrażeń, wiążący treść nowych postrzeżeń z dotychczasowym osobistym doświadczeniem i wiedzą
  • aperitif -  apéritif napój alkoholowy, pity (zwł. we Francji) przed posiłkiem, jakoby dla pobudzenia apetytu. Etym. - fr. 'pierw. med. otwierający pory; jw.' ze śrdw.łac
  • aperto libro -  aperto libro zob. ad aperturam libri
  • aperturismo - aperturismo rozpoczęcie się procesu demokratyzacji życia politycznego w Hiszpanii po śmierci generała Franco. Etym. - hiszp. od aperturo 'otwarcie'
  • aphelium - aphelium [wym. afelium] punkt odsłoneczny, najodleglejszy od Słońca punkt orbity (toru) planety a. komety; por. perihelium. Etym. - n.łac.; zob. apo-; helio
  • aplauz -  aplauz poklask, brawo; uznanie, aprobata. Etym. - łac. applausus p.p. od applaudere 'bić; klaskać; pochwalać'; zob. ad-; plaudere, zob. eksplozja
  • aplegier -  aplegier(ek) ogrod. odkład; przen. latorośl, nowy potomek. Etym. - nm. Ableger, zob. ablegier
  • aplika -  aplika kinkiet z XVIII w. lub z okresu empire'u; małe lustro przyścienne z drewnianą, malowaną a. złoconą ramką rokokową. aplikacja wzór z materiału naszytego dla
  • aplomb -  aplomb przest. pewność siebie, nieskrępowanie, swada, rezon; kuraż; tupet. Etym. - fr. 'kierunek pionowy (uzyskany za pomocą pionu, ołowianki); równowaga
  • APO -  APO- w złożeniach: oddalony, odległy (od); oddzielony, oddzielny; chem. utworzony (z), związany (z). Etym. - gr. apó 'od'; niekiedy ap- przed samogł. i przed
  • apodyktyczny -  apodyktyczny narzucający swoje zdanie, nie znoszący sprzeciwu, arbitralny; stanowczy; filoz. sąd logicznie konieczny (oczywisty a. wynikający z przesłanek); por. (log.)
  • apoftegmat -  apoftegmat zwięzła, jędrna przypowieść pouczająca; zwięzłe, wyraziste, trafne powiedzenie (por. bon mot; aforyzm). Etym. - gr. apóphtegma 'wypowiedź
  • apogeum -  apogeum najodleglejszy od Ziemi punkt orbity (toru) Księżyca a. sztucznych satelitów; por. perigeum; przen. punkt najwyższy, szczyt (np. rozwoju); por. zenit. Etym.&
  • apokalipsa -  apokalipsa pismo będące wizją przyszłości; księga apokryficzna, pisana pod pseudonimem przez Żydów a. wczesnych chrześcijan (od ok. r. 200 p.n.e. do ok. 150 n.e.)
  • apokopa -  apokopa jęz. zanik jednej a. kilku głosek na końcu wyrazu; por. synkopa. Etym. - gr. apokopē 'dosł. odcięcie' od apokóptein 'odcinać'; zob. apo-; kóptein
  • apokryf -  apokryf utwór wątpliwego autorstwa, nieautentyczny; falsyfikat; (l.mn.) księgi biblijne, nie włączone do kanonu (spisu) ksiąg autentycznych przez Kościół rz.kat., Żydów a
  • apolita -  apolita zob. apatryda. Etym. - gr. ápolis 'bezdomny'; zob. a-; pólis, zob. polityka
  • apolliński -  apolliński przypominający (a. odnoszący się do) boga Apollina; harmonijny, umiarkowany, powściągliwy, racjonalny; por. dionizyjski. Apollo mężczyzna niezwykle piękny, o
  • apolog -  apolog lit. dydaktyczna opowieść prozą a. wierszem, spokrewniona z bajką i przypowieścią, niosąca naukę moralną, ale posługująca się raczej postaciami prostodusznych ludzi
  • apologeta -  apologeta obrońca (zwł. chrześcijaństwa, w II-IV w. n.e.). apopleksja insult, udar mózgu, krwotok mózgowy. apologia obrona sprawy, zasady a. osoby
  • aporema -  aporema filoz. kwestia sporna, dopuszczająca dwa przeciwstawne rozstrzygnięcia. aporia staroż. filoz. trudność w rozumowaniu, pozornie nie dająca się przezwyciężyć.&
  • aport -  aport! przynieś; podaj! (wołanie na psa). aportowanie (o psie:) przynoszenie na rozkaz upolowanej zwierzyny a. rzuconych przedmiotów. Etym. - łac
  • apostata -  apostata odstępca, odszczepieniec, zaprzaniec, renegat. apostazja odszczepieństwo; Kośc. rz.kat. całkowite odstępstwo wyznawcy od wiary (a fide), księdza od kapłaństwa
  • apostolat -  apostolat godność biskupa, biskupstwo; apostolstwo działalność apostolska, posłannictwo, misja. apostoł każdy z 12 uczniów Jezusa; propagator, krzewiciel
  • apostrof -  apostrof znak graf. w kształcie przecinka nad wierszem, oddzielający końcówki niektórych wyrazów obcych (np. Rabelais'go, Comte'owi) a. zastępujący wyrzuconą literę i głoskę
  • apoteoza -  apoteoza uznanie jakiejś osoby za bóstwo (gr. hērōs, łac. divus); ubóstwienie; idealizacja, gloryfikacja; przest. teatr. uroczysta scena końcowa, żywy obraz. Etym. 
  • apotropaiczny -  apotropaiczny, apotropeiczny mający wg pierwotnych wierzeń własności magiczne, broniący przed złymi duchami, klęskami, chorobami, odpędzający zło. apotropaizm magia
  • apozjopeza -  apozjopeza zamilczenie, jęz. ret. niedokończenie myśli (w mowie a. piśmie), zwykle przez urwanie zdania i rozpoczęcie nowego; zob. quos ego! Etym. - późn.łac
  • apozycja -  apozycja jęz. dopowiedzenie, przydawka rzeczownikowa. Etym. - późn.łac. apositio 'przydawanie' z łac. appositus p.p. od apponere 'przydawać; podawać'
  • apparent rari nantes in gurgite vasto - apparent rari nantes in gurgite vasto łac., gdzieniegdzie widać ich, jak pływają po bezkresnej głębinie. Etym. - z Wergiliusza (Eneida, 1, 118)
  • appeasement - appeasement [wym. epi:zment] polityka zaspokajania (żądań) potencjalnego agresora; polityka jednostronnych ustępstw, czynionych pozbawionemu skrupułów przeciwnikowi; por
  • appelativum -  appelativum rodzaj pseudonimu, w którym użyto wyrazu a. wyrazów pospolitych (np. Obserwator, Stary żołnierz)
  • appellation controlee - appellation contrôlée fr., dosł. 'nazwa skontrolowana'; nazwa gatunków wina francuskiego, których pochodzenie od winogron rosnących w określonych regionach kraju jest urzędowo
  • appendix -  appendix aneks; por. suplement; wyrostek robaczkowy jelita ślepego. appendicitis zapalenie wyrostka robaczkowego. Etym. - łac. appendix dpn. appendicis
  • appetitost -  appetitost miękki ser duński z kwaśnej maślanki. Etym. - duń. od appetit 'apetyt'; ost 'ser'
  • applepie - apple-pie [wym. äplpaj] ang., dosł. 'szarlotka (kruche ciasto z jabłkami)'; przen. coś, co ma typowo amerykańskie cechy, co niesie w sobie tradycyjne amer. wartości. Etym.&
  • apraksja -  apraksja med. nieporęczność, niezdolność do wykonywania (precyzyjniejszych) czynności celowych. Etym. - gr. apraksía 'bezczynność'; zob. a-; práksis, zob
  • apres nous le deluge - après nous le déluge fr., (żyjemy hucznie i wesoło,) a po nas (choćby) potop! Etym. - przypisywane markizie de Pompadour (1720-64), faworycie Ludwika XV
  • apretura -  apretura wykańczanie, uszlachetnianie tkanin, skór itp. przez stosowanie różnych procesów technologicznych i nasycanie apretami, substancjami zmiękczającymi, uodporniającymi
  • aprobata -  aprobata uznanie czegoś za właściwe; przyzwolenie, zgoda, zatwierdzenie (por. sankcja); pochwała. Etym. - łac. approbatus p.p. od approbare 'potwierdzać
  • aproksymacja -  aproksymacja przybliżenie, ujęcie w sposób przybliżony; mat. przybliżanie, zastępowanie we wzorach jakichś wielkości innymi, prostszymi, dogodniejszymi; konstruowanie ciągu
  • aprosze -  aprosze wojsk. przykopy, (przed 1918) zygzakowate rowy, którymi oblegający podkradali się pod mury twierdzy, chronieni częściowo przed ogniem oblężonych. Etym. -&
  • aprowizacja -  aprowizacja zaopatrywanie (miasta, kraju) w żywność, zwł. w okresach trudności gospodarczych, ograniczeń, reglamentacji środków żywnościowych. Etym. - zob. ad
  • apsaras -  apsaras mit. ind. pierw. nimfy wodne, później śpiewaczki i tancerki zamieszkujące niebo Indry, partnerki gandharwów, muzykantów niebiańskich, dostarczające rozkoszy
  • aqua vitae -  aqua vitae zob. okowita
  • aqui se habla espanol - (aqui) se habla español hiszp., (tutaj) mówi się po hiszpańsku; por. English spoken
  • ar -  ar jednostka miary powierzchni (=100 m2) w systemie metrycznym. Etym. - fr. are 'jw.' z łac. area, zob. areał
  • arabeska -  arabeska plast. ornament o układzie symetrycznym, stylizowany na motywach roślinnych i geom., wzorowany na sztuce arabskiej a. antycznej; krótki utwór muz. o subtelnych
  • Arabia Felix - Arabia Felix łac., Arabia Szczęśliwa. Etym. - st.rz. nazwa żyznej, płd.-zach. części Półwyspu Arabskiego
  • arachidowy olej -  arachidowy olej - rafinowany olej jadalny otrzymywany z arachidów, orzeszków ziemnych. Etym. - n.łac. arachis dpn. arachidis 'jw.' z (?) gr.arakís zdrobn. od
  • arachnologia -  arachnologia dział zoologii zajmujący się badaniem pajęczaków. Etym. - gr. aráchnē 'pająk; mit. gr. Arachne, tkaczka i hafciarka lidyjska, która wyzwała Atenę
  • arai -  arai gr., w poezji st.gr. wiersz przeklinający kogoś, urągający, złorzeczący komuś, por. dirae
  • arak -  arak mocny napój alkoholowy otrzymywany przez fermentację soku palmowego lub melasy, produkowany w płd.-wsch. Azji. Etym. - arab. 'słodki sok; napój
  • aralia -  aralia n.łac. bot., dzięgława
  • aramejski język -  aramejski język - płn.-zach. semicki, w okresie największego rozprzestrzenienia (300 p.n.e.-600 n.e.) ogólny język całej Azji Przedniej. Etym. - hebr. Arām
  • Aranjuez - Aranjuez [wym. aranchuef] zob. die schönen Tage in Aranjuez... Etym. - miasto w śr. Hiszpanii
  • aranżowanie -  aranżowanie organizowanie, urządzanie; arrangement fr., [wym. arãżmã], aranż(acja), rozpisanie na określony zespół (instrumentalny a. wokalny) utworu muz., przeznaczonego w
  • arat -  arat hist. mongolski koczownik-hodowca, pozostający w stosunku feudalnej zależności od wielkich właścicieli ziemskich. Etym. - mong. 'jw.; hodowca bydła'
  • araukaria -  araukaria bot. igława. Etym. - od nazwy prowincji Arauco w Chile
  • arba -  arba ciężki, dwukołowy wóz bez resorów, ciągniony przez konie a. woły, używany dawn. przez koczowników Azji Śr. i Turcji; wóz czterokołowy do przewozu ziarna na Ukrainie i
  • arbalet -  arbalet hist. kusza. Etym. - fr. arbalète z późn.łac. arcoballista, arcuballista; arcu- od łac. arcus 'łuk'; zob. balista
  • Arbeit macht frei - Arbeit macht frei nm., praca czyni (człowieka) wolnym. Etym. - napis na bramie hitlerowskiego obozu zagłady w Oświęcimiu
  • Arbeitslust -  Arbeitslust (nieprzeparta, niepohamowana) ochota, chęć do pracy (uważana za cechę nm.). Etym. - nm. 'chęć do pracy'; Arbeit 'praca'; Lust 'chęć, ochota
  • arbiter -  arbiter rozjemca; sędzia polubowny; sędzia sportowy.arbiter elegantiarum łac., znawca, autorytet w sprawach dobrego smaku, tonu. arbitraż postępowanie rozjemcze; sąd
  • arboretum -  arboretum doświadczalny teren leśny; plantacja, szkółka drzew i krzewów. Etym. - łac. 'miejsce zadrzewione, plantacja drzew' z arbor 'drzewo'
  • arca foederis - arca foederis łac., arka przymierza. Etym. - wg Wulgaty; zob. arka (przymierza)
  • Arcades ambo - Arcades ambo łac., obaj są Arkadyjczykami (a więc umieją śpiewać), tj. obaj są skłonni do złośliwych psot, obaj warci siebie; (por. ambo meliores; Arkadia). Etym. - 
  • arcana imperii - arcana imperii łac., tajniki władzy, rządzenia, rządu; tajemnice państwowe; zob. arkana
  • ARCH -  ARCH- w złożeniach: główny; naczelny; najważniejszy; przewyższający innych; pierwszy w czasie, początkowy; pierwotny. Etym. - późn.łac. arch- i łac. archi
  • ARCHA -  -ARCHA w złożeniach: władca; wódz; przywódca. Etym. - późn.łac. 'jw.' z łac. -arches, -archus od gr. -archēs, -archos 'jp.'; por. archi-; por. patriarcha
  • archaiczny -  archaiczny starożytny, dawny, pochodzący z odległych epok; przestarzały; (era a-a) archaik, najstarsza era w dziejach ZIEMI, Tabl. 7. archaizacja nadawanie (dziełu
  • archaizm -  archaizm przestarzała, wyszła z użycia forma jęz.; por. anachronizm
  • arche -  arche gr., filoz. prasubstancja, praelement, z którego rozwinęła się przyroda; element rozpoczynający serię rzeczy a. zjawisk (por. apeiron); prazasada. archeologia
  • ARCHI -  ARCHI- w złożeniach: główny, naczelny, pierwotny; pra-; początkowy. archidiecezja prowincja kośc., na której czele stoi arcybiskup. archi(je)rej patriarcha, (arcy)
  • archi - archi [wym. arki] muz. smyczki, instrumenty smyczkowe (w orkiestrze symfonicznej). Etym. - wł. 'jw.' l.mn. od arco 'łuk; kabłąk; sklepienie; smyczek' z łac. arcus
  • Archie Bunker - Archie Bunker [wym. a:czi banker] amer. odpowiednik Alfa Garnetta. Etym. - (1972) od nazwiska postaci telewizyjnej, której rolę grał aktor amer. Carroll O'Connor w
  • Archimedesowy problem -  Archimedesowy problem - niezmiernie trudny do rozwiązania, skomplikowany, zawiły. Etym. - z Cycerona (Do Attyka, 12, 4) ok. 46 r. p.n.e
  • archipelag -  archipelag grupa wysp. architektura dyscyplina organizująca i kształtująca przestrzeń dla zaspokojenia potrzeb człowieka; nauka i sztuka projektowania i wznoszenia
  • archiwistyka -  archiwistyka archiwoznawstwo. archiwum zbiór dokumentów, pism, akt nieaktualnych już, ale wartych zachowania; miejsce, budynek, gdzie się je przechowuje; instytucja
  • archiwolta -  archiwolta (ornamentowane a. profilowane czoło arkady, pokrywające) łuk konstrukcyjny w zwieńczeniu portalów romańskich i gotyckich. Etym. - wł. archivolto
  • archonci -  archonci najwyżsi urzędnicy ateńscy wybierani dorocznie (po r. 683 p.n.e.) w liczbie dziewięciu; por. bazylika. Etym. - gr. árchōn l.poj. 'archont' od árchein
  • ARCY -  ARCY- w złożeniach: bardzo, nadzwyczaj, wybitnie; największy; pierwszy rangą, główny; archi-; np. arcyzabawny - bardzo z., arcymistrz - mistrz nad mistrze; arcybiskup
  • areał -  areał obszar, powierzchnia użytków rolnych; biol. obszar, zasięg występowania gatunków, rodzin, rzędów itd. Etym. - łac. area 'plac; klepisko; boisko'; por
  • areka -  areka bot. pinang, palma betelowa a. kateszowa, żuwnia, żuwipalma malajska; zob. betel; zob. katechu. Etym. - n.łac. areca 'rodzaj palm' z port. 'palma
  • arena -  arena maneż, okrągły, wysypany piaskiem plac, otoczony miejscami dla widzów, na którym odbywają się popisy cyrkowe a. walki byków; przen. teren (działania), widownia (
  • arenda -  arenda dawn. dzierżawa dóbr (karczmy, młyna, sadu itp.) arendowanie. arendarz dawn. dzierżawca; karczmarz, szynkarz. Etym. - śrdw.łac. arendare
  • arenga -  arenga bot. słocza cukrowa, cukrowa palma, rosnąca w Azji płd.-wschodniej, z której soku otrzymuje się wino palmowe i cukier, a ze skrobi w rdzeniu pnia - sago. Etym.&
  • areometr -  areometr densymetr, przyrząd do pomiaru gęstości cieczy. Etym. - gr. araiós 'cienki, rzadki'; zob. -metr
  • areopag -  areopag w staroż. Atenach - najdawniejsza rada państwowa złożona z byłych archontów (areopagitów), posiadająca (do V w. p.n.e.) najwyższą władzę sądowniczą i polit. 
  • arete -  arete suma zalet tworząca charakter; doskonałość; męstwo; sprawność, dzielność; cnota; por. sophrosyne. Etym. - gr. 'jw.' od aréskein 'naprawiać; zadowolić
  • argał -  argol, argał, mong., wysuszony nawóz wielbłądzi a. bydlęcy, używany jako opał, zwł. w Azji Środkowej
  • argental -  argentan, argental alpaka, przest. nowe srebro, stop miedzi, niklu i cynku, z wyglądu przypominający srebro, używany do wyrobu sztućców, galanterii metalowej itp. Etym
  • argon -  argon chem. pierwIASTEK, Tabl. 1, gaz szlachetny, helowiec. Etym. - gr. argón r.nij. od argós 'bezczynny; bezwładny' obojętny'; zob. a-; érgon, zob. erg 1
  • argot - argot fr. [wym. argo] żargon; gwara środowiskowa, zwł. miejska; por. slang
  • argument -  argument dowód, racja; przesłanka dowodu, twierdzenie mające uzasadnić a. obalić tezę. argumentum baculinum zob. argumentum ad baculum. argumentacja zespół
  • Argus -  Argus czujny strażnik; (Argusowe oko) czujne, baczne, podejrzliwe; por. cerber. Etym. - łac. forma gr. Árgos, nazwy stuokiego olbrzyma, któremu Hera
  • arhat -  arhat sanksr., dosł. 'wart, godny', w buddyzmie - osoba doskonała, która wejrzała w prawdziwą naturę istnienia, wyzwoliła się z więzów pożądań, osiągnęła nirwanę i nie
  • aria -  aria pieśń solowa z akompaniamentem orkiestry; krótki utwór instrumentalny o charakterze śpiewnym. ariet(t)a (zdrobn.) mała, krótka aria, o prostszej budowie. Etym
  • Ariadny nić -  Ariadny nić - nić przewodnia; sposób wybrnięcia z beznadziejnie zawikłanej sytuacji. Etym. - w mit. gr. Ariádnē córka Minosa, króla Krety, siostra Fedry
  • arianie -  arianie wyznawcy arianizmu; pop. bracia polscy, zob. antytrynitarze. arianizm kierunek w teologii chrześc. zapoczątkowany przez kapłana aleksandryjskiego Ariusza (ok
  • ariergarda -  ariergarda straż tylna; odwód; oddział ubezpieczający od tyłu kolumnę w marszu; por. awangarda. Etym. - fr. arrière-garde 'straż tylna'; arrière 'wojsk. tyły
  • arka -  arka statek Noego (por. Biblia, Gen. 6) w czasie Potopu; (a. przymierza) hist. drewniana, pozłacana, zdobiona święta skrzynia, będąca przedmiotem czci relig. Żydów (por
  • arkabuz -  arkebuz(a), arkabuz(a) ciężka lontowa broń palna piechoty XV-XVI w. zwana też hakownicą od haka, zaczepionego o wbity w ziemię wspornik, zapewniający lufie stateczność przy
  • arkada -  arkada archit. sklepienie łukowe ze zwornikiem, wsparte na dwóch słupach (kolumnach, filarach). Etym. - fr. arcade 'jw.' z wł. arcata 'jw.' od arco 'łuk' z
  • Arkadia -  Arkadia kraj wiejskiej prostoty i spokoju, idyllicznej, sielankowej szczęśliwości, beztroski (por. Arcades ambo; auch ich war in Arkadien...; et in Arcadia ego). Etym.&
  • arkan -  arkan długi sznur a. rzemień z ruchomą pętlą, uwiązany do siodła, używany przez ludy pasterskie i koczownicze do chwytania zwierzyny, koni, bydła i ludzi; lasso tatarsko
  • arkana -  arkana tajniki; tajemnice, kunszty sekretne; trudno dostępne, skryte sposoby mistrzów (rzemiosła, sztuki). Etym. - łac. arcanum (l.mn. arcana) r.nij. od
  • arkana alIslam -  arkan al-Islam arab. 'filary islamu', pięć obowiązków każdego muzułmanina: szahadah, salat, zakat, saum i hadż
  • arktyczny -  arktyczny północny, podbiegunowy, polarny (por. Antarktyda; bora; hiperboreje; septentrionalny; ultima Thule). Arktyka obszar obejmujący Morze Arktyczne wraz z
  • Arlekin -  Arlekin tradycyjna postać błazna w czarnej masce, odziana w pstry ubiór zszyty z kolorowych trójkątów a. rombów; jedna z głównych ról męskich wł. commedia dell'arte, sługa
  • arma virumque cano - arma virumque cano łac., broń i męża opiewam. Etym. - początek Eneidy Wergiliusza
  • armada -  armada wielka flota wojenna, zwł. flota wysłana przez Filipa II hiszpańskiego przeciw Anglii w 1588 r. (hiszpańska, "niezwyciężona" A.) armatura osprzęt
  • Armageddon -  Armaged(d)on ostateczna, decydująca walka, bitwa między siłami dobra i zła; przen. wielka, krwawa, wyniszczająca obie strony wojna. Etym. - późn.łac z gr. Har
  • armagnac - armagnac fr., [wym. armaniak], armaniak francuski napój alkoholowy otrzymywany przez destylację wina, podobny do koniaku. Etym. - nazwa dawnej prowincji fr. (
  • armalkolit -  armalkolit z ang., minerał księżycowy złożony z żelaza, magnezu i tytanu, znaleziony w skałach przywiezionych z Księżyca przez załogę Apolla 11. Etym. - (1971
  • armed neutrality - armed neutrality ang., zbrojna neutralność. Etym. - prezydent USA T. Woodrow Wilson (1856-1924) w orędziu do Kongresu z 26 II 1917
  • Armeleutegeruch -  Armeleutegeruch nm., odór biedoty. Etym. - z Nietzschego (Wiedza radosna 5, 349), 1882 r
  • armeria -  armeria n.łac., bot. zawciąg
  • Armida -  Armida lekkomyślna, piękna kokietka; kobieta lekkich obyczajów; (ogrody Armidy) piękne, czarodziejskie ogrody. Etym. - postać czarodziejki, uwodzicielki
  • armila -  armila łac., mat. torus. armilarna sfera - starożytny przyrząd do wyznaczania współrzędnych astronomicznych używany do XVI w. (również przez Kopernika); odmianą jego
  • armistycjum -  armistycjum dawn. rozejm, zawieszenie broni. Etym. - n.łac. armistitium 'jw.' z łac. arma, zob. armada; -stitium od status, zob. status
  • Arms and the Man - Arms and the Man ang., Żołnierz i bohater. Etym. - tytuł sztuki (1894 r.; wyst. pol. 1904) G.B. Shawa; tł. dosł. 'Broń i męża (opiewam)' wg Eneidy Wergiliusza; zob
  • arnika -  arnika (górska) bot. kupalnik górski, "pomórnik". Etym. - n.łac. arnica 'jw.'
  • arogancja -  arogancja butna pewność siebie, hardość, zarozumiałość, połączona z lekceważeniem innych, z impertynenckim, zuchwałym zachowaniem się. arogant. Etym. - 
  • Aron Hakodesz -  Aron Hakodesz, Aron Kodesz, hebr., 'święta arka', szafa ołtarzowa w synagodze (bożnicy) służąca do przechowywania rodałów
  • arpeggio - arpeggio [wym. arpedżdżo] muz., sposób wykonywania współbrzmień akordowych polegający na kolejnym szybkim następstwie dźwięków, zazw. od najniższego do najwyższego składnika (
  • arras -  arras tapiseria, dekoracyjna tkanina ścienna naśladująca obraz z wyobrażeniami scen biblijnych, mit., zwierząt, krajobrazów, wyrabiana techniką gobelinową w średniowieczu i
  • arrierepensee - arrière-pensée fr., [wym. arier pãse] ukryty zamiar, zamysł; zatajona myśl, zastrzeżenie myślowe
  • arrondissement - arrondissement [wym. arądismã] okrąg, dzielnica (Paryża), powiat we Francji. Etym. - fr. 'jw.' od rond, zob. rondo
  • Ars amatoria - Ars amatoria łac., sztuka kochania. Etym. - tytuł żart.-dydaktycznego poematu Owidiusza; znany także jako Ars amandi
  • ars antiqua - ars antiqua łac., 'stara sztuka', w hist. muz. okres ok. 1160-1290, związany z działalnością szkoły paryskiej (szkoły Notre Dame), okres rozkwitu polifonii organalnej (zwł. motetu
  • ars auro gemmisque prior - ars auro gemmisque prior łac., sztuka cenniejsza niż złoto i (drogie) kamienie. Etym. - napis na ołtarzu Henryka z Blois, biskupa Winchesteru (ok. 1150 r.); wersja
  • ars est celare artem - ars est celare artem łac., sztuka polega na ukryciu (wysiłków) sztuki. ars longa, vita brevis zob. vita brevis...ars simia naturae łac. plast. sztuka małpująca naturę (co w
  • arsen -  arsen chem. pierwIASTEK, Tabl. 1. Etym. - łac. arsenicum 'arszenik'
  • arsenał -  arsenał, cekhauz, zbrojownia, składnica broni. Etym. - wł. arsenale 'jw.' z arab. dār sinā'a 'dwór a. dom przemysłu, manufaktury'
  • arszyn -  arszyn dawn. ros. miara długości (od ok. 71 do 81 cm), dzieląca się na 12 werszków. Etym. - ros. arszín 'jw.' z tur
  • art brut - art brut [wym. a:r brü] fr., 'sztuka surowa', plast. sztuka surowa, niechlujna, prymitywna, dziwaczna, wykonywana przez chorych psychicznie lub dzieci, albo mazana na murach
  • Art Deco - Art Déco, art moderne, kierunek w sztuce dekoracyjnej powstały w latach 20. XX w., dominujący w 30., przeżywający nową falę zainteresowania w późnych latach 60. i wczesnych 70
  • art informel - art informel fr., [wym. a:r ęformel] nieformalny kierunek sztuki współczesnej, eksperymentujący najróżnorodniejszymi materiałami (drewno, piasek, szkło, odpadki itp.), wolny od
  • art nouveau - art nouveau [wym. a:r nuwo:] fr., 'nowa sztuka' zob. (le) style moderne
  • art rock - art rock forma muzyki rockowej, która użytkuje elementy muzyki tradycyjnej a. klasycznej, zwł. w stylu instrumentacji. Etym. - amer. ang. (1972); art. 'sztuka'; zob
  • art trouve - art trouvé fr., dosł. 'sztuka znaleziona', dzieło nie ukształtowane przez artystę, ale ukazane w tej postaci, w jakiej je znalazł, co najwyżej lekko adaptowane dla podniesienia
  • arte povera - arte povera, povera, plast. rodzaj sztuki, w której nie przedstawia się samego dzieła bezpośrednio, ale ukazuje się je z drugiej ręki za pośrednictwem zdjęć, map, rysunków a
  • artefakt -  artefakt przedmiot (proste narzędzie a. ozdoba) będący dziełem (a. noszący ślady) pracy ludzkiej (w odróżnieniu od przedmiotów naturalnych); psychol. sztuczny twór metody
  • artel -  artel nazwa różnych rodzajów zarobkowych spółdzielni pracy, dobrowolnych zrzeszeń chłopów, rzemieślników a. innych drobnych wytwórców w Rosji carskiej i w byłym ZSRR. 
  • arteria -  arteria anat. tętnica; duża, ruchliwa, przelotowa ulica, szosa, ważny szlak wodny (arterie komunikacyjne). arterioskleroza med. miażdżyca tętnic. Etym. - 
  • artes liberales - artes liberales sztuki wyzwolone; w śrdw. 7 nauk świeckich, stanowiących wstęp do studiów wyższych; stopień niższy (trivium, szkoła trywialna): gramatyka, retoryka, dialektyka
  • artezyjskie -  artezyjskie (a. wody) wody gruntowe, głębinowe, zamknięte między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi, będące pod ciśnieniem hydrostatycznym; (a. źródło) naturalny wypływ
  • artis sola domina necessitas - artis sola domina necessitas łac., potrzeba (jest) jedyną władczynią Sztuki
  • artretyzm -  artretyzm med. dna, skaza moczanowa (por. chiragra; podagra). ARTR(O)- w złożeniach: anat. staw. Etym. - gr. arthrítis 'artretyzm' od árthron 'staw
  • arts centre - arts centre ang., 'ośrodek sztuk', w Anglii, od 1945, dom kultury
  • artykulacja -  artykulacja archit. rozczłonkowanie płaszczyzny; zgryz; ruchy i układ narządów mowy niezbędne do wymówienia danej głoski; muz. sposób wydobywania następujących po sobie a
  • artysta -  artysta (od)twórca dzieła sztuki. artystowski stawiający formę dzieła sztuki nad treścią. artystyczny estetyczny, piękny, kunsztowny; związany ze sztuką, dziełem
  • aryjczyk -  aryjczyk człowiek, którego jęz. ojczystym jest jeden z jęz. aryjskich. aryjski dotyczący (a. należący do) jednego z (a. kilku) języków indoeuropejskiej grupy wschodniej
  • aryk -  aryk w Turkiestanie: kanał nawadniający. Etym. - ros. arýk 'jw.' z tur. 'jp.'
  • Aryman -  Aryman w religii staroirańskiej (zob. mazdaizm) przywódca zastępów złych duchów, bóg zła i ciemności, kłamstwa i zniszczenia; por. Ormuzd. Etym. - pers
  • arystokracja -  arystokracja możnowładztwo; magnateria, wysoka szlachta rodowa; najwyższa warstwa społ. w ustroju niewolniczym i feud., wyróżniona dziedzicznymi tytułami i przywilejami.&
  • Arystydes -  Arystydes człowiek sprawiedliwy; dostojny mąż stanu o poglądach umiarkowanych i nieposzlakowanej uczciwości. Etym. - od imienia polityka i wodza ateńskiego (
  • arytmetyczny postęp -  arytmetyczny postęp mat. ciąg, w którym każda liczba jest większa od poprzedniej o pewną stałą wielkość, np. 1, 7, 13, 19, 25... arytmometr najprostsza ręczna maszyna
  • arytmia -  arytmia nierytmiczność; med. niemiarowość tętna. Etym. - gr. arrhythmía 'brak rytmu' od árrhythmos 'nierytmiczny'; zob. a-; rytmika
  • arywista -  arywista przest. karierowicz, człowiek, który świeżo zdobył majątek a. stanowisko; dorobkiewicz; por. nuworysz. Etym. - fr. arriviste 'jw.' od arriver
  • as -  as karta w grze, najwyższa w każdym kolorze; przen. mistrz, "gwiazda", wirtuoz, arcymajster, prymus. Etym. - fr. 'jeden punkt (oczko, jedynka) w
  • As you like it - As you like it ang., Jak wam się podoba. Etym. - tytuł komedii (1600 r.; wyst. pol. 1880) Szekspira
  • asafetyda -  asafetyda czarcie łajno, smrodzieniec, gumożywica otrzymywana z korzeni i kłączy zapaliczki lekarskiej, używana dawn. jako środek uspokajający, dziś na Wschodzie jako
  • asana -  asana sanskr., dosł. 'pozycja siedząca'; w indyjskim systemie filozoficznym joga - nieruchoma pozycja ciała przyjęta w celu wyzwolenia umysłu od zwracania uwagi na funkcje
  • asauł -  asauł(a), asawuł(a), esauł, stopień oficerski (odpowiadający stopniowi namiestnika w pol. husarii) w wojskach kozackich do 1917 r.; zastępca atamana koszowego u Kozaków
  • asbestos gelos - asbestos gelos gr., nieugaszony śmiech (bogów i bohaterów); por. epitheton ornans. Etym. - z Homera (Iliada, 1, 599; Odyseja, 8, 326; 20, 346)
  • Ascensio Christi - Ascensio Christi łac., Wniebowstąpienie Pańskie, święto przypadające w czwartek 40 dnia po Wielkanocy (nm. Christi Himmelfahrt; fr. l'Ascension)
  • asceza -  asceza surowy, wstrzęmięźliwy tryb życia zmierzający, przez wyrzeczenie się przyjemności i umartwianie ciała, do doskonalenia się w cnocie. ascetyczny. asceta.&
  • Aschermittwoch -  Aschermittwoch zob. Ash Wednesday
  • asekuracja -  asekuracja ubezpieczenie; suma ubezpieczeniowa; zabezpieczenie; zabezpieczenie się (w alpinistyce). asekuranctwo wykonywanie pracy w sposób pozwalający na uchylenie się
  • asenizacja -  asenizacja usuwanie płynnych nieczystości, fekaliów z miast i osiedli; przest. poprawa warunków zdrowotnych w skupiskach ludzkich. Etym. - fr. assainir
  • asenterunek -  asenterunek reg. krakowskie pobór do wojska, branka. Etym. - nm. Assentierung 'aprobata; uznanie kogo za zdatnego do wojska' od assentieren 'aprobować; uznać
  • aseptyka -  aseptyka jałowość bakteriologiczna; niszczenie drobnoustrojów w jakimś środowisku, zabezpieczające przed zakażeniem. aseptyczny. Etym. - zob. a
  • asertoryczny -  asertoryczny twierdzący, stwierdzający; log. (sąd a.) sąd stwierdzający fakt rzeczywisty bez przytaczania dowodów; por. apodyktyczny. Etym. - późn.łac
  • asesor -  asesor praktykant po odbyciu aplikacji, spełniający czasowo czynności sędziego a. prokuratora; hist. członek sądu sejmowego, nadwornego a. marszałkowskiego. Etym. 
  • asfiksja -  asfiksja med. zamartwica, ostre zaburzenie oddychania, zazw. wskutek niedomogi krążenia, powodujące anoksję i nadmierną ilość dwutlenku węgla we krwi. Etym. - 
  • asfodel -  asfodel bot. złotogłów. asfodelowe łąki - (mit. gr.) po których przechadzają się cienie zmarłych w świecie podziemnym; por. Elizejskie pola. Etym. - gr
  • Ash Wednesday - Ash Wednesday ang., środa popielcowa, Popielec, wstępna środa (nm. Aschermittwoch; fr. Mercredi de Cendrers)
  • ashab -  ashāb, sahābah, arab., towarzysze Proroka, zwolennicy Mahometa, którzy mieli z nim choćby całkiem przelotny kontakt; jako naoczni świadkowie są najważniejszym źródłem hadisu
  • asinus ad lyram - asinus ad lyram łac. (z gr.), osioł przy lutni; (pasuje jak) wół do karety.asinus asinorum łac., osioł nad osły; osioł kwadratowy (do kwadratu).asinus inter simias łac., osioł
  • askari -  askarysi, askari, w XVIII w. żołnierze korpusu piechoty, stanowiącego straż przyboczną sułtana Maroka; w XIX i XX w. żołnierze wł. i nm. wojsk kolonialnych, rekrutowani z
  • askarydy -  askarydy pop. glisty, nicienie pasożytujące w przewodzie pokarmowym człowieka, ssaków i ptaków, wywołujące chorobę askarydozę, glistnicę. Etym. - gr. askarís
  • askorbinowy kwas -  askorbinowy kwas - witamina C, czynnik przeciwgnilcowy (przeciwszkorbutowy). Etym. - zob. a-; śrdw.łac. scorbutus 'gnilec'
  • Asmodeusz -  Asmodeusz zły duch, demon; diabeł, rozbijający małżeństwa i zawiązujący stosunki nieprawne. Etym. - pers. aēszma 'gniew'; daēwa 'demon'. Imię gł. demona w
  • asocjacja -  asocjacja ugrupowanie, zespół; psych. kojarzenie wyobrażeń, z których jedno przywołuje na myśl drugie; chem. łączenie się cząsteczek w większe zespoły. asocjacjonizm
  • asonans -  asonans lit. rym niepełny, niedokładny, polegający tylko na zgodności samogłosek; por. konsonans. Etym. - fr. assonance 'jw.' z łac. assonare 'odbrzmiewać
  • asortyment -  asortyment zestaw, dobór, wybór towarów (które produkuje zakład pracy a. sprzedaje jednostka handlowa) a. świadczonych przez przedsiębiorstwo usług, wykonywanych robót. 
  • asparagus -  asparagus bot. szparag. Etym. - łac. 'jw.' z gr
  • Aspazja -  Aspazja kobieta piękna, ambitna, wykształcona, nieprzeciętnej inteligencji. Etym. - Aspazja z Miletu (V w. p.n.e.), kochanka, później żona Peryklesa, dla swej
  • aspekt -  aspekt punkt widzenia, strona sprawy, wzgląd, ujęcie, perspektywa; postać, widok, wygląd, przejaw; wg astrologów - wzajemne położenie gwiazd i planet, na którego podstawie
  • asperges me hyssopo et mundabor - asperges me hyssopo, et mundabor; lavabis me, et super nivem dealbabor łac., pokropisz mnie hizopem, a będę czysty; obmyjesz mnie i ponad śnieg bielszy się stanę. Etym. 
  • aspersja -  aspersja Kośc. rz.kat. pokropienie wodą święconą w niedzielę przed sumą. Etym. - łac. aspersio 'pokropienie' od aspersus p.p. od aspergere, adspergere
  • aspidistra -  aspidistra bot. przestrojona. Etym. - n.łac. z gr. aspís dpn. áspidos 'tarcza'
  • aspiracja -  aspiracja dążenie (do osiągnięcia czego), pragnienie (dopięcia celu, dobicia się czego), ambicja; jęz. przydech. aspirata jęz. spółgłoska przydechowa. aspirantura
  • aspiryna -  aspiryna polopiryna, kwas acetylosalicylowy, środek przeciw gorączce, bólom i gośćcowi. Etym. - nm. Aspirin 'jw.' nazwa handl.: a(cetyl) + n.łac. Spir(
  • assegai -  assegai lekka włócznia (dziryt, dzida) z twardego drzewa, o żelaznym ostrzu, używana przez plemiona płd.afrykańskie. Etym. - arab. az-zaghāja 'berberyjska; jw
  • assoluta -  assoluta najwyższej klasy (żeńska gwiaza opery a. baletu). Etym. - wł. 'jw. r.ż. od assoluto 'absolutny; zupełny' z łac. absolutus, zob. absolucja
  • Assumptio BMV - Assumptio BMV łac., Wniebowzięcie NMP (nm. Mariä Himmelfahrt; fr. l'Assomption), 15 VIII
  • astat -  astat chem. pierwIASTEK, Tabl. 1, promieniotwórczy. Etym. - gr. ástatos 'nietrwały, niestały' zob. a-; statós 'stojący' od histánai, zob. statyczny
  • asteizm -  asteizm dowcipny, zazw. ironiczny zwrot będący przejawem umiejętności konwersacji i obycia w towarzystwie. Etym. - fr. astéisme z gr. asteíos 'miejski
  • astenia -  astenia zmniejszona wydolność czynnościowa organizmu wynikająca z wiotkiej (astenicznej) budowy ciała. astenik zob. leptosomatyk. astenosfera względnie plastyczna
  • ASTER -  ASTER(O)- w złożeniach: gwiazda; por. astr(o)-. asterysk znak graficzny w kształcie gwiazdki (*), używany jako odsyłacz a. inny znak umowny. asteroidy zob
  • astika -  āstika w ortodoksyjnej filozofii ind. wszelka szkoła myślenia akceptująca autorytet Wed i kastową strukturę społ., w której najwyższe miejsce zajmują bramini (kapłani); por
  • astma -  astma med. dychawica oskrzelowa, przejawiająca się napadami duszności wydechowej, będąca następstwem uczulenia (alergii). Etym. - gr. ásthma 'zadyszka
  • ASTR -  ASTR-, ASTR(O)- w złożeniach: gwiazda; niebo, kosmos; astronomiczny; astrologiczny; por. aster(o)-. astracja tworzenie się nowych gwiazd. astralny gwiezdny
  • astrachan -  astrachan tkanina pluszowa z okrywą włosową z przędzy moher a. z włókien sztucznych, podobna do futra jagnięcego, używana na płaszcze damskie imitujące futra. Etym.&
  • astragal -  astragal plast. ornament ciągły ze stylizowanych liści, wałków, perełek, pryzmatycznych paciorków itd., występujący w malarstwie, rzemiośle art. i archit. (np. między
  • Astrei wiek -  Astrei wiek - (dawny) złoty wiek (ludzkości), mityczne czasy powszechnej niewinności i sprawiedliwości. Etym. - gr. (Díkē) Astraía, łac. Astraea ('gwiezdna')
  • astroarcheologia -  astroarcheologia zob. archeoastronomia. astrochemia (1973) nauka o chem. budowie ciał niebieskich i in. obiektów przestrzeni kosmicznej. Etym. - zob
  • astrofizyka -  astrofizyka nauka o fiz. i chem. budowie ciał niebieskich. astrolabium używany przed XVIII w. aparat do mierzenia kątów, do wyznaczania położenia ciał nieb., poprzednik
  • astygmatyzm -  astygmatyzm fiz., med. niezborność; wada (aberracja) soczewek, powodująca nieostrość obrazu; nieostre widzenie wskutek zniekształcenia rogówki oka; por. anastygmat. 
  • asumpt -  asumpt przest. pobudka (do działania), pochop, podnieta, zachęta, bodziec, impuls, powód, pretekst, okazja. Etym. - łac. assumptus p.p. od assumere 'wziąć
  • asybilacja -  asybilacja jęz. wytwarzanie się elementu szczeliny w końcowej fazie artykulacji spółgłoski zwartej, czego skutkiem było np. przekształcanie klasycznego łac. k przed
  • asygnacja -  asygnata, asygnacja, przekaz na bank, zlecenie wypłaty; kwit kasowy a. magazynowy; przest. banknot, pieniądz papierowy. asygnować przeznaczać na coś pewną sumę; zlecić
  • asymetria -  asymetria brak a. naruszenie symetrii. asymetryczny niesymetryczny. Etym. - gr. asymmetría 'niewspółmierność; nieproporcjonalność'; zob. a-; symetria
  • asymilacja -  asymilacja upodobnienie (sąsiadujących z sobą głosek w wyrazach); upodobnienie się (pod względem narod.), przyswojenie sobie (kultury, cech innego narodu); przyswojenie (
  • asymptota -  asymptota geom. prosta, której odległość od danej krzywej nieograniczenie maleje w miarę przedłużania obu linii. asymptotyczny. Etym. - gr. asymptōtos
  • asynchron -  asynchron film. rozmijanie się dźwięku z obrazem. asynchroniczny niejednoczesny. Etym. - zob. a-; synchro
  • asyndeton -  asyndeton jęz. zdanie (a. część zdania) połączone z innymi bezpośrednio, bez pomocy spójnika; wypowiedzenie bezspójnikowe, asyndetyczne. Etym. - gr. asýndetos
  • asyriologia -  asyriologia nauka badająca kulturę duchową i materialną ludów Mezopotamii (Sumerów, Babilończyków i Asyryjczyków), na podstawie zabytków archeol., zwł. tabliczek klinowych.&
  • asysta -  asysta osoba a. osoby towarzyszące komu, współobecne, pomagające; poczet, świta; eskorta. asystentura stanowisko asystenta; praktyka zawodowa absolwentów niektórych
  • Aszkenazim -  Aszkenazyjczycy, Aszkenazim, nazwa Żydów środkowo- i wschodnioeuropejskich, wśród których powstał w X w. język żyd. (por. jidysz; Sefardyjczycy). Etym. - hebr
  • aszraf -  aszraf zob. szeryf 1
  • aśrama -  āśrama sanskr., ustronie, w którym przebywa znany guru wraz z uczniami; cztery idealne etapy, na które dzieli się żywot "dwakroć zrodzonego" Hindusa (należącego do
  • at home - at home ang., [wym. ethoum] dosł. w domu; w ojczyźnie; (na zawiadomieniach): przyjmuje, gotów na przyjęcie gości
  • ataksja -  ataksja med. bezład, niezborność ruchów, zaburzenie ich koordynacji, spowodowane uszkodzeniem móżdżku a. tylnych szlaków rdzenia. Etym. - gr. ataksía 'nieład
  • ataman -  ataman na Ukrainie przedrewolucyjnej: (wojsk.-polit.-adm.) naczelnik osiedli kozackich; hist. (a. koszowy, siczowy) dowódca, hetman Kozaków zaporoskich. Etym. -&
  • ataraksja -  ataraksja filoz. staroż. spokój i równowaga ducha wobec zdarzeń zewn., a zwł. przeciwności losu (por. epikurejczyk; stoicyzm). ataraktyki farm. tzw. "małe
  • ataszat -  ataszat zob. attaché
  • atawizm -  atawizm nawrót wsteczny organizmu pod wzgl. jednej a. kilku cech do wcześniejszych form rozwojowych, od dawna już nie dziedziczonych. Etym. - łac. atavus
  • ate -  ate ślepy impuls, nieopanowana ambicja, zaślepienie, prowadzące człowieka do zguby; por. menos. Etym. - gr. átē 'zaślepienie; występek; kara; nieszczęście
  • ateista -  ateista (przest. ateusz), nie wierzący w istnienie Boga a. bogów, zwolennik ateizmu, poglądu odrzucającego wiarę w Boga i przeczącego istnieniu wszelkich sił
  • atelier - atelier [wym. atelie] pracownia plastyka (malarza, rzeźbiarza, grafika itp.), fotograf(ik)a; pomieszczenie, w którym się realizuje filmy; por. studio. Etym. - fr
  • atencja -  atencja przest. względy, szacunek, respekt, poważanie; dawn. uwaga, baczenie. Etym. - łac. attentio 'uwaga' od attendere 'napinać; natężać uwagę'; zob. ad
  • atest -  atest dokument stwierdzający określoną jakość dostarczonego materiału (zazw. surowca); atestacja, atestat przest. świadectwo, poświadczenie. Etym. - późn.łac
  • atlant -  atlant zob. atlas. atlantycki dotyczący O. Atlantyckiego; polit. dotyczący państw NATO (ang. North Atlantic Treaty Organization 'Paktu Płn. Atlantyckiego'; od 1949 r.)
  • atman -  atman w hinduizmie - najgłębsza istota osobowości ludzkiej, jaźń nie zmieniająca się w cyklu reinkarnacji (zob. metempsychoza; samsara). Etym. - sanskr
  • atmosfera -  atmosfera powłoka gazowa otaczająca Ziemię (por. geosfery) i niektóre ciała nieb.; powietrze; przen. nastrój, ton, klimat psych., panujący w jakimś środowisku, miejscu itp
  • atmosferium -  atmosferium sala a. budynek, urządzone na zasadzie pokrewnej planetarium, służące do naśladowania zjawisk atmosferycznych i meteorologicznych. Etym. - zob
  • atol -  atol na morzach zwrotnikowych - pierścień raf koralowych, otaczający lagunę (wewn. przestrzeń wodną). Etym. - jęz. mieszkańców Malediwów (O. Indyjski) atolu
  • atom -  atom fiz. układ cząstek elementarnych złożony z dodatnio naładowanego jądra (por. neutron; proton) i z powłok ujemnie naładowanych elektronów. atomarium sala a. budynek
  • atonalność -  atonalność muz. brak tonalności, zależności poszczególnych dźwięków i akordów od dźwięku centralnego, tzw. toniki, pierwszego tonu (stopnia) gamy; równouprawnienie i
  • atopia -  atopia, idiopatia, med. nadwrażliwość spontaniczna, postać alergii o predyspozycji dziedzicznej, długim okresie uczulenia, wywołująca obrzęki, dychawicę oskrzelową, gorączkę
  • ATOU -  ATOU akronim łac. Adoptio Per Transferationem Ovulum in Utero 'odopcja przez przeniesienie zarodka do macicy'; por. FIVETE
  • atrakcja -  atrakcja to, co swą niezwykłością przyciąga, interesuje, zwł. większą liczbę ludzi; sensacja; urozmaicenie, rozrywka, przyjemność. atrakcyjny nęcący, pociągający
  • atrapa -  atrapa imitacja (np. łatwo psujących się towarów), "ślepe" (puste wewnątrz) opakowanie, umieszczane dla reklamy w witrynie sklepu, na targach itp., zamiast
  • atrium -  atrium łac., staroż. główna, środkowa izba bez okien w domu rz., z czworobocznym otworem (kompluwium) w pułapie i basenem na wodę deszczową (impluwium) pod nim; w bazylikach
  • atrofia -  atrofia med. zanik; por. hipertrofia. Etym. - gr. atrophía 'brak pożywienia' od átrophos 'nieodżywiony'; zob. a- 'nie'; trophós 'żywiciel; mamka' z tréphein
  • atropina -  atropina alkaloid otrzymywany m.in. z pokrzyku wilczej jagody (Atropa belladonna), stosowany jako środek przeciw skurczom przewodu pokarmowego i astmie, a także do
  • atrybut -  atrybut cecha, przymiot, istotna właściwość; filoz. nieodłączna, podstawowa cecha przedmiotu, zjawiska (por. akcydens); plast. godło, symbol funkcji przedstawionej osoby
  • attache - attaché [wym. ataszé] najniższy stopniem urzędnik dypl. zatrudniony w poselstwie a. ambasadzie jako specjalista (wojskowy, prasowy, kulturalny, handl. itp.). ataszat urząd
  • ATTO -  ATTO- w złożeniach: kwintylionowa część jednostki podstawowej (10-18) w systemie metrycznym. Etym. - (1973) z duń. atten '18'
  • attycki -  attycki art. przypominający stylem, smakiem estetycznym, Attykę okresu klasycznego a. jej gł. miasto - Ateny; prosty, powściągliwy, wytworny; (sól attycka) połączenie
  • atut -  atut w kartach - atu, wybrany kolor, który bije pozostałe w danej grze; przen. (okoliczności, walne argumenty dające) szanse, możliwości zwycięstwa, przewagi, powodzenia.&
  • ATV -  ATV akronim ang. All-Terrain Vehicle 'wóz terenowy', samochód trój- a. czterokołowy o słabym silniku i dużych, sprężystych oponach, przeznaczony do jazdy w nierównym terenie
  • au bleu - au bleu fr., (ryba) na niebiesko; (mięso) półsurowe; por. saignant
  • au bout de son latin - au bout de son latin fr., (być) u kresu swej znajomości łaciny; u kresu swej wiedzy
  • au courant - au courant fr., [wym. o kurã] (być) zaznajomiony na bieżąco, stale (z aktualnymi tendencjami, z rozwojem wydarzeń, z modą itp.); (być) obeznany (z czym dokładnie); por. à la page
  • au demeurant le meilleur fils du monde - au demeurant le meilleur fils du monde fr., a poza tym najlepszy chłopak w świecie. Etym. - z Clémenta Marota (Au Roy), 1538 r.; po wyliczeniu przywar i przewinień
  • Au dessus de la melee - Au dessus de la mêlée fr., ponad walką; z dala od walki (od życia społecznego, od udziału w rewolucji). Etym. - tytuł serii artykułów Romain Rollanda w Journal de
  • au fait - au fait fr., (być) obeznany (z czym); (przystąpić) do rzeczy, do działania, do wykonania
  • au fond - au fond fr., w gruncie rzeczy, w istocie
  • au gratin - au gratin fr., zapiekany (o potrawie), zwł. pokryty tartą bułką, masłem, serem, po czym zapiekany
  • au naturel - au naturel fr., [wym. o natürel] (o potrawach i napojach) w stanie naturalnym, bez sosów i przypraw; (o ludziach, żart.) nago
  • au pair - au pair fr., [wym. o pe:r] dosł. al pari, po cenie nominalnej: (o umowie, porozumieniu, układzie między dwiema stronami) uregulowany, spłacony, skwitowany, wyrównany wzajemnymi
  • au pied de la lettre - au pied de la lettre fr., dosłownie, literalnie
  • au porteur - au porteur fr., na okaziciela
  • aubade - aubade [wym. oba:d] pieśń a. poemat na powitanie poranka; koncert dany pod czyimś oknem, o brzasku; pieśń a. poemat kochanków rozstających się o świcie; muzyka na porannych
  • auch ich war in Arkadien geboren - auch ich war in Arkadien geboren nm., i ja urodziłem się w Arkadii; por. Arkadia. Etym. - z Schillera (początek wiersza Resignation 'Rezygnacja')
  • audacter calumniare semper aliquid haeret - audacter calumniare, semper aliquid haeret łac., szkalujcie śmiało, zawsze coś przylgnie; por. calomniez, calomniez
  • audentes Fortuna iuvat - audentes Fortuna iuvat łac., śmiałym fortuna sprzyja; por. fortes... Etym. - zamiast audentes często: audaces; z Wergiliusza (Eneida, 10, 284)
  • audiatur et altera pars - audiatur et altera pars łac., należy wysłuchać także drugiej (przeciwnej) strony (przed wydaniem sądu, orzeczenia). Etym. - wg Seneki (Medea, 2, 2, 199) z gr
  • audiencja -  audiencja oficjalne (a. uroczyste) posłuchanie, udzielone przez osobę na wysokim stanowisku (dostojnika, dygnitarza.) audiologia nauka o słuchu. audytorium sala
  • Auf Flugeln des Gesanges - Auf Flügeln des Gesanges nm., Na skrzydłach pieśni. Etym. - tytuł pieśni Heinego
  • aufgeschoben ist nicht aufgehoben - aufgeschoben ist nicht aufgehoben nm., co się odwlecze, to nie uciecze
  • Auftakt -  Auftakt nm., muz. przedtakt, pierwszy ruch dyrygenta wprowadzający orkiestrę do gry tak, aby zaczęła idaalnie razem i we właściwej pulsacji rytmicznej. Etym. -&
  • Augiasza stajnia -  Augiasza stajnia - sprawa, rzecz zaniedbana, zapuszczona, zachwaszczona, w bezładzie, rozgardiaszu, nierządzie a. brudach moralnych, którą trzeba nadludzkim wysiłkiem
  • augmentatyw -  augmentatyw jęz. zgrubienie (np. flacha od flaszka). Etym. - śrdw.łac. augmentativum 'coś, co powiększa' z późn.łac. augmentare 'pomnażać; rozmnażać' od
  • augurowie -  augurowie ludzie uważania a. uważający się za arbitrów, autorytet, wyrocznię w jakiejś dziedzinie. Etym. - łac. augures (l.poj. augur) 'starorzymscy kapłani w
  • augustianin -  augustianin Kośc. rz.kat. zakonnik reguły św. Augustyna. Etym. - Zakon powstały w r. 1244, oparty na regule ułożonej w XII w. na podstawie pism św. Augustyna
  • augustiańska epoka -  augustiańska (a. Augustowska) epoka zwana też "złotym wiekiem" lit. rz. (za panowania cesarza rz. Oktawiana Augusta 27 p.n.e.-14 n.e.) przez analogię: "
  • aukcja -  aukcja przetarg publ., zwł. towarów niestandardowych, jak wełna, futra, skóry surowe, herbata, ryby; por. licytacja. Etym. - łac. auctio '(dosł. powiększenie)
  • AUKSO -  AUKSO- w złożeniach: wzrost, wzrastanie; wzmaganie się; przyspieszenie; pobudzenie. auksyny hormony wzrostowe roślin wytwarzane w stożkach wzrostu pędów i korzeni. 
  • Auksztota -  Auksztota dawna nazwa Litwy właściwej, tzw. górnej, w przeciwstawieniu do Żmudzi (litew. Żomojten od żemas 'niski'). Etym. - litew. Auksztote od áuksztas
  • aula -  aula na wyższej uczelni - reprezentacyjna sala wykładowa. Etym. - łac. 'siedziba cesarska, dwór' z gr. aulē 'dziedziniec wewn. w domu mieszkalnym'
  • Auld Lang Syne -  Auld Lang Syne szkoc., [wym. oulängzajn] dosł. ongiś, dawnymi laty; dobre dawne czasy. Etym. - tytuł starej pieśni szkockiej, w ostatniej wersji ułożonej (
  • aulos -  aulos gr., najpopularniejszy instrument muz. staroż. Grecji, cylindryczna piszczałka z podwójnym stroikiem, zbliżona do szałamai, oboju (auleci grali jednocześnie na 2
  • auł -  auł osada górali kaukaskich; osada Kirgizów, Turkmenów i niektórych innych środkowoazjatyckich, dawniej koczowniczo-pasterskich plemion. Etym. - tur. 'osada
  • aunt Jane - aunt Jane [wym. a:nt dżejn] amer.ang. slang., dosł. 'ciotka Janina', w Kościele murzyńskim - ciepłe określenie gorliwej uczestniczki nabożeństw, "siostry" czarnego
  • aunt Sally - aunt Sally [wym. a:nt] slang bryt., łatwy cel krytyki a. napaści. Etym. - ang. od nazwy gry Aunt Sally 'Ciocia S.', w której rzuca się kijkami a. piłkami w figurkę
  • Aunt Tabby - Aunt Tabby, Aunt Thomasina, amer.ang., 'Ciocia T.', slang. pogard., kobieta, która nie popiera ruchu wyzwolenia kobiet; zob. Women's Liberation Movement
  • aura -  aura pogoda, stan pogody; przen. atmosfera, nastrój, klimat (wokół osób, rzeczy, spraw, zwł. wytwarzanych przez nie, emanujący z nich); med. stan neuropsychiczny przed
  • aura popularis - aura popularis łac., fawor ludu; atmosfera, klimat popularności, rozgłosu (nietrwałego, szybko przemijającego). Etym. - z Cycerona (O orzeczeniu haruspików, 20, 43)
  • aurea mediocritas - aurea mediocritas łac., złote umiarkowanie; najlepsza pośrednia droga między skrajnościami; por. juste milieu. Etym. - z Horacego (Pieśni, 2, 10, 5)
  • aurea prima sata est aetas - aurea prima sata est aetas łac., złoty był ów pierwszy wiek. Etym. - z Owidiusza (Metamorfozy, 1, 89)
  • aureola -  aureola plast. relig. gloria, świetlisty owal, krąg, otok wokół postaci bóstw i świętych (często utożsamiany z nimbem); por. mandorla; obwódka blasku, obrzeże świetlne wokół
  • auri sacra fames - auri sacra fames! łac., przeklęta żądza złota! Etym. - z Wergiliusza (Eneida, 3, 57)
  • aurora -  aurora jutrzenka, zorza poranna; ("Aurory" wystrzał) symbol początku walki rewolucyjnej, nowej epoki społ. Etym. - łac. aurora (gr. ēōs) 'zorza
  • aurypigment -  aurypigment minerał, siarczek arsenu, cytrynowożółty, używany do produkcji arszeniku i w farbiarstwie. Etym. - łac. aurum, zob. aureola; pigment; nazwa od
  • auskultacja -  auskultacja med. osłuchiwanie narządów wewnętrznych pacjenta (gł. płuc i serca); por. fonendoskop, stetoskop. Etym. - łac. auscultatio 'nasłuchiwanie' od
  • Auslese -  Auslese wino najprzedniejsze, z wybranych gron. Etym. - nm. 'selekcja, wybór; jw.' od auslesen 'wybierać, sortować'
  • auspicje -  auspicje przen. w wyrażeniach: pod (dobrymi, złymi) auspicjami - pod (dobrą, złą) wróżbą; por. omen; pod (czyimiś) auspicjami - pod (czyjąś) opieką, zwierzchnictwem, wpływem
  • austeria -  austeria dawn. zajazd, oberża, karczma, gospoda, szynk. Etym. - wł. osteria 'jadłodajnia; mała oberża' od oste 'oberżysta' z łac. hospes, zob. hospicjum
  • austral -  austral waluta Argentyny od 1985 r. australopiteki grupa kopalnych małp człekokształtnych, opisana na podstawie szczątków kostnych, znalezionych w pokładach
  • Ausweis - Ausweis [wym. auswajs] (w gwarze z czasów okupacji nm. 1939-45) zaświadczenie (z miejsca pracy, o inwalidztwie itp.), mogące dać pewne szanse zwolnienia z robót przymusowych
  • auszpik -  auszpik mięso a. ryba w galarecie. Etym. - fr. aspic 'żmija; jw.' z gr. aspís 'żmija'
  • AUT -  AUT-, AUTO- w złożeniach: własny; samo-; sam; automatyczny, samoczynny; samoregulujący się; dotyczący tego samego osobnika, spowodowany a. wytworzony przez siebie samego.&
  • aut -  aut sport. wyjście piłki poza obręb boiska a kortu; przestrzeń poza polem gry. Etym. - ang. out 'wy-; na zewnątrz; poza; jw.'; por. blekaut; outsider
  • aut aut - aut - aut łac., albo - albo
  • aut bibat aut abeat - aut bibat aut abeat łac., niech pije, albo niech się wynosi; por. odi memorem... Etym. - z Cycerona (Rozmowy tuskulańskie, 5, 41)
  • aut Caesar aut nihil - aut Caesar aut nihil łac., albo (być) Cezarem, albo nikim. Etym. - dewiza Cezara Borgii, wł. polityka doby odrodzenia (ok. 1475-1507)
  • aut vincere aut mori - aut vincere aut mori łac., albo zwyciężyć, albo umrzeć. Etym. - napis na pieczęci Konfederacji Barskiej (1768 r.); wg okrzyku admirała spartańskiego Kallikratidasa
  • autentyczny -  autentyczny prawdziwy, rzeczywisty, oryginalny, nie podrobiony, wiarygodny. Etym. - gr. authentikós 'gwarantowany' od authéntēs 'sprawca; morderca'; zob. aut
  • auteur - auteur [wym. o:tö:r] fr. 'autor', we fr. krytyce film. termin oznaczający reżysera filmowego odpowiadającego za całą koncepcję filmu, będącego również autorem scenariusza i
  • auto da fe -  auto da fé ceremoniał procesu publicznego inkwizycji przeciw heretykowi (kacerzowi) i ogłoszenia wyroku; wykonanie wyroku, zwł. przez spalenie na stosie heretyka a
  • autobiografia -  autobiografia życiorys własny autora. autochton rdzenny mieszkaniec kraju a. obszaru; tuziemiec, tubylec, krajowiec. autochtoniczny pochodzenia miejscowego. 
  • autocasco -  auto-casco, autocasco, ubezpieczenie samochodu od wypadku, kradzieży itd. Etym. - z auto(mobil) i hiszp. casco 'kask; ubezpieczenie środka transportu na
  • autocross -  autocross wyścig samochodowy na krótkiej, okrężnej trasie begnącej w trudnym terenie. Etym. - ang. 'jw.'; auto(mobil); cross 'przeprawiać się; przejeżdżać'
  • autodydakta -  autodydakta dawn. samouk. autodydaktyka przest. samokształcenie. autoerotyzm zob. narcyzm. autokefalia niezależność krajowej prawosławnej organizacji
  • autoklaw -  autoklaw hermetycznie zamknięty kocioł metalowy do naparzania (pod zwiększonym ciśnieniem) materiału, w celu podniesienia jego własności wytrzymałościowych a. wyjałowienia
  • autokracja -  autokracja samowładztwo, władza nieograniczona, absolutna, nie kontrolowana, skupiona w rękach autokraty, jednostki rządzącej samowładnie; por. dyktator. Etym. -&
  • autoliza -  autoliza biol. samorozpuszczanie, samotrawienie zamierających a. obumarłych komórek i tkanek, jeden z pośmiertnych, rozkładowych procesów organizmu. Etym. - 
  • automat -  automat maszyna (urządzenie), która po uruchomieniu wykonuje samoczynnie określony cykl czynności; por. robot; pot. pistolet maszynowy. automatyzm psychol. wykonywanie
  • Automedon -  Automedon woźnica. Etym. - u Homera (Iliada 16, 148; 17, 459; 24, 574) zręczny woźnica Achillesa
  • autonomia -  autonomia samodzielność, niepodległość, samostanowienie; (pół) suwerenność. autonomiczny układ nerwowy - fizj. wegetatywny, trzewny, regulujący czynności narządów wewn
  • autopia -  autopia utopia samochodowa, miejscowość, okolica zorganizowana wyłącznie ku pożytkowi kierowców i samochodów, bez uwzględnienia jakichkolwiek innych środków transportu i z
  • autor -  autor twórca dzieła (lit., nauk., art.). autoryzacja pozwolenie autora na publikację, przekład, wystawienie, reprodukcję, adaptację dzieła. autorytet prestiż
  • autos epha - autos epha gr., (on, nasz mistrz) sam (to) powiedział; por. ipse dixit. Etym. - Pitagorejczycy mówili o swym mistrzu (Pitagorasie) "sam" (autós), co
  • autos sacramentales - autos sacramentales hiszp., 'jednoaktówki sakramentalne', rodzaj dramatu hiszp. alegoryczno-mitologiczno-religijnego, uprawiany w XVI i XVII w., wystawiany w kościołach i na
  • autoserwis -  autoserwis obsługa samochodów. autostop grzecznościowe podwiezienie po drodze samochodem pieszego podróżnego a. turysty na zasygnalizowaną przez niego prośbę; (w Polsce
  • autosomy -  autosomy chromosomy identyczne u obu płci; por. allosomy. Etym. - zob. aut(o)-; -som(a)
  • autostrada -  autostrada magistrala samochodowa o nawierzchni ulepszonej, przepołowiona wzdłuż dla rozdzielenia obu kierunków ruchu, z wytyczonymi pasami dla różnych prędkości pojazdów
  • autosugestia -  autosugestia sugestia w stosunku do siebie samego. autotrofizm biol. samożywność, budowanie związków organicznych z najprostszych składników - wody, soli mineralnych i
  • autożyro -  autożyro przest. wiatrakowiec, wiropłat z nie napędzanym poziomym śmigłem nośnym, zaopatrzony w oddzielne śmigło pędne; por. helikopter. Etym. - Autogiro
  • autres temps autres moeurs - autres temps, autres moeurs fr., inne czasy, inne obyczaje
  • autsajder -  autsajder zob. outsider
  • autyzm -  autyzm psychol. (myślenie autystyczne) myślenie oderwane od rzeczywistości; zamknięcie się w sobie, połączone z rozluźnieniem zdrowego stosunku do otoczenia, występujące w
  • aux arms citoyens - aux arms, citoyens! fr., obywatele, do broni! Etym. - z Marsylianki; zob. allons enfants
  • aux fines herbes - aux fines herbes [wym. o:finzerb] (dania) przyprawione aromatycznymi ziołami
  • aux grands maux les grands remedes - aux grands maux les grands remèdes fr., w ciężkich przypadkach (potrzebne są) gwałtowne środki
  • avaler des couleuvres - avaler des couleuvres fr., (dosł. 'połykać żmije') znosić przykrości, afronty, zniewagi
  • avant la lettre - avant la lettre fr., druk. przed zaopatrzeniem (ryciny, fotografii) w wyjaśniający podpis; przen. przed powstaniem terminu; zanim rzecz a. pojęcie otrzymały swą nazwę
  • ave atque vale - ave atque vale łac., witaj (więc) i żegnaj (zarazem). Etym. - z Katullusa (Pieśni, 101)
  • ave Imperator morituri te salutant - ave, Imperator, morituri te salutant łac., witaj, Cezarze, pozdrawiają cię idący na śmierć. Etym. - ze Swetoniusza (Boski Klaudiusz, 21); pozdrowienie gladiatorów
  • Ave Maria - Ave, Maria łac., bądź pozdrowiona Mario, zdrowaś Mario, pierwsze słowa i nazwa modlitwy zwanej też Pozdrowieniem Anielskim. Etym. - z Wulgaty, Ew. wg Łuk. 1, 28
  • Ave maris Stella - Ave, maris Stella łac., Witaj, Gwiazdo morza. Etym. - początek hymnu z IX w. ku czci Matki Boskiej
  • Ave Regina coelorum - Ave, Regina coelorum łac., Witaj, Królowo niebios. Etym. - antyfona maryjna z XI-XII w., jedna z czterech odmawianych od 2 II do środy Wielkiego Tygodnia
  • avgolemono -  avgolėmono grecki rosół z kury z jajkami i cytryną; sos z jajkami i cytryną używany do różnych gr. potraw. Etym. - n.gr. 'jw.'; avgó 'jajko'; lemóni 'cytryna'
  • Avogadra liczba -  Avogadra liczba (a. stała) fiz. liczba cząsteczek zawarta w molu dowolnej substancji chem. a. liczba atomów w gramoatomie dowolnego pierwiastka. Avogadra prawo (a
  • awangarda -  awangarda straż przednia; oddział ubezpieczający od czoła kolumnę w marszu (por. ariergarda); przen. grupa ludzi torujących nowe drogi, wskazujących nowe kierunki w sztuce (
  • awaria -  awaria (w przemyśle, transporcie) uszkodzenie maszyny, aparatu, urządzenia, pojazdu. Etym. - arab. awārija 'dobra uszkodzone' l.mn. od awār 'szkoda'
  • awatar -  awatar zstąpienie bóstwa a. jego wcielenie (inkarnacja) w kształt doczesny, gł. w hinduizmie, o zwierzęcych i ludzkich wcieleniach boga Wisznu; wcielenie innej osoby
  • awers -  awers główna, czołowa strona monety, medalu; wierzchnia, prawa strona tkaniny, haftu; właściwa, przeznaczona do oglądania strona obrazu, rysunku; por. rewers. Etym.&
  • awersja -  awersja niechęć, odraza, wstręt, abominacja, obrzydzenie. Etym. - późn.łac. aversio 'wstręt' z łac. 'odwrócenie się' od avertere 'odwracać'; a(b)- 'od-'
  • awiacja -  awiacja przest. lotnictwo. awiomatka przest. lotniskowiec. awionetka mały samolot sport. a. turystyczny. Etym. - fr. avion 'samolot', avionette
  • awidia -  awidia, adżniana, sanskr., dosł. 'niewiedza' w buddyzmie - niewiedza o Czterech Szlachetnych Prawdach (których znajomość i spełnienie chroni przed transmigracją dusz) oraz o
  • awitaminozy -  awitaminozy choroby wywołane brakiem, najczęściej zaś niedoborem witamin w organizmie (hipowitaminozy). Etym. - zob. a-; witaminy
  • awiz -  awizo 1. awiz, piśmienne zawiadomienie o wysłaniu a. nadejściu przekazu, weksla, pieniędzy, towaru itp. 2. mały okręt wojenny do służby patrolowej i pomocniczej. Etym.&
  • awokado -  awokado gruszka - bot. smaczliwka wdzięczna, jadalny owoc różnych amer. drzew tropikalnych, zwł. odmian hodowlanych, pochodzących z Wielkich Antyli, Gwatemali i Meksyku.&
  • AZA -  -AZA w złożeniach: enzym; substancja rozkładająca. Etym. - fr. (diast)ase, zob. diastazy; por. amylazy
  • azalia -  azalia bot. różanecznik, rododendron. Etym. - n.łac. azalea 'jw.' z gr. r.ż. od adzaléos 'suchy'; od mniemania, że roślina udaje się dobrze na suchym gruncie
  • azan -  azan arab., w islamie - wezwanie do modlitwy ogłaszane przez muezzina z minaretu 5 razy dziennie
  • azot -  azot chem. pierwIASTEK, Tabl. 1, gaz bezwonny, bezbarwny, niepalny, gł. składnik (ok. 3/4) powietrza. azotniak nawóz mineralny, cyjanamid wapnia, otrzymywany sztucznie
  • azyl -  azyl schronienie dla ściganych przez prawo, zwł. schronienie udzielone przez państwo cudzoziemcom, ściganym przez rząd innego kraju za przestępstwa polit.; przen
  • azyma -  azyma chleb przaśny (niekwaszony i niesolony); maca; Kośc. rz.kat. chleb przaśny używany do konsekracji w eucharystii. Etym. - późn.łac. z łac. r.nij. l.mn
  • azymut -  azymut kąt określający położenie jakiegoś punktu na Ziemi a. sferze niebieskiej względem stron świata. Etym. - arab. as-sumūt 'jw.' l.mn. od as-samt 'droga
  • ażio -  ażio(taż) zob. agio
  • ażur -  ażur materia z regularnym (zazw. dekoracyjnym) układem otworów a. spleciona w siatkę; techn., pot. odpad powstający przy wycinaniu na prasie. ażurowy przebity gęsto i

Dobry tłumacz

Tłumaczenie językowe.

Lista tłumaczeń.